Posty i głodówki – czy ich użycie jest uzasadnione?

Głodówka, inaczej post, jest praktyką żywieniową, której założeniem jest świadome ograniczenie spożycia pokarmów przez określony czas. Głodówki mogą przybierać rozmaite formy, w zależności od indywidualnych preferencji i celów. Może to oznaczać całkowite powstrzymanie się od jedzenia (głodówka całkowita), przyjmowanie wyłącznie płynów (np. wody, herbaty) lub znaczne zmniejszenie spożycia kalorii (np. głodówka owocowa). Posty mogą być praktykowane z różnych powodów, takich jak zdrowotne, duchowe, jako forma oczyszczania organizmu lub w ramach diet odchudzających (A. Attinà i wsp. 2021).

Medyczne głodzenie, znane także jako terapeutyczne, jest praktyką polegającą na ograniczeniu spożywania pokarmów przez wyznaczony czas lub całkowitym powstrzymaniu się od jedzenia w celu poprawy stanu zdrowia lub leczenia niektórych chorób. Jednakże w tej chwili nie ma żadnych badan naukowych potwierdzających racjonalność stosowania okresów głodzenia "terapeutycznych" i żadne towarzystwa naukowe nie zalecają ich wdrożenia.

W ciągu ostatnich lat praktyka przerwy w jedzeniu, znana również jako Intermittent Fasting (IF), zdobyła ogromne uznanie. Jest to metoda głównie stosowana do redukcji masy ciała. Polega na systematycznym przemienianiu okresów spożywania posiłków z okresami braku jedzenia. Wyróżnia się kilka rodzajów tej metody: – okno odżywiania – zakłada ścisłe określenie czasu, w którym dana osoba może spożywać posiłki. Na przykład – w popularnym schemacie 16/8, okno odżywiania obejmuje 8 godzin, podczas których można jeść. Pozostałe 16 godzin stanowi okres postu; – całodzienny post – odnosi się do typu diety, który łączy wielodniowe okresy jedzenia z jednym lub dwoma dniami postu lub ograniczonego spożycia kilokalorii; – naprzemienny post – jednego dnia nie są wprowadzane żadne restrykcje, podczas gdy następnego ogranicza się spożycie kilokalorii lub przechodzi na całkowity post (I. Vasim, C.N. Majeed, M.D. DeBoer 2022).

Zdaje się, że najbardziej oczywistym efektem głodówki jest utrata wagi. Faktycznie, ścisły post jest związany z bardzo szybkimi skutkami. W ciągu tygodnia można stracić nawet do 5% masy ciała. Jednak w rzeczywistości nie dochodzi do spalania tkanki tłuszczowej w tak dużej ilości. Większość tych kilogramów stanowi wodę i glikogen, które zostaną odzyskane po powrocie do normalnego odżywiania. Należy również zauważyć, że spożywanie nieodpowiedniej liczby kalorii jest również związane ze zmęczeniem i osłabieniem organizmu, co znacząco obniża poziom aktywności fizycznej. W rezultacie dochodzi do utraty tkanki mięśniowej i obniżenia tempa metabolizmu i podstawowej przemiany materii. Podczas stosowania głodówki dochodzi do wielu zmian metabolicznych. Ponieważ brakuje głównego źródła energii, jakim są węglowodany, organizm zaczyna czerpać ją z białek i tłuszczów, które są składnikami budulcowymi wszystkich narządów. Pierwszym objawem jest spadek stężenia glukozy we krwi, wyrażający się wilczym głodem, osłabieniem, drżeniem mięśni, kołataniem serca, a nawet omdleniami. Przy dłuższym stosowaniu negatywne skutki są znacznie poważniejsze. Mogą pojawić się niedobory witamin i składników mineralnych, a w konsekwencji np. Obniżenie odporności organizmu, utrata masy kostnej, upośledzenie funkcjonowania nerek i wątroby, zaburzenia gospodarki hormonalnej, obrzęki, choroby układu sercowo-naczyniowego, zaburzenia trawienia, dna moczanowa i wiele innych (F. Wilhelmi de Toledo i wsp. 2020). Niektóre badania pokazują, że jednorazowa głodówka, trwająca nie więcej niż 7 dni, może wiązać się z pewnymi korzyściami dla zdrowia, ale nie można na ich podstawie wyciągnąć konkretnych wniosków, ponieważ były to pojedyncze obserwacje przeprowadzone na niewielkich grupach.

Post jest zdolny wywierać różnorodny wpływ na zdrowie psychiczne. Dla niektórych osób może być źródłem stresu i napięcia, szczególnie gdy jest prowadzony w sposób ekstremalny lub długoterminowy. Utrwalające się myśli na temat jedzenia, zarządzanie spożyciem kalorii oraz troski związane z redukcją wagi mogą prowadzić do wzrostu lęku i psychicznego napięcia, a w niektórych przypadkach nawet do rozwoju zaburzeń odżywiania. Dodatkowo, post może mieć wpływ na nastroje i emocje. Wiele osób praktykujących post mówi o doświadczaniu uczuć drażliwości, gniewu, smutku lub lęku związanego z uczuciem głodu. Jednak dla niektórych, post może również wywoływać stan euforii lub poczucie kontroli nad własnym ciałem. Niektóre osoby mogą także doświadczać wahań nastroju podczas postu, co może prowadzić do oscylacji między uczuciami euforii a uczuciami bezinteresowności lub depresji. Długotrwałe post, szczególnie gdy jest prowadzone w sposób ekstremalny, może zwiększyć ryzyko rozwoju depresji i innych zaburzeń psychicznych. Ograniczenie spożycia kalorii może prowadzić do niedoborów składników odżywczych i dysfunkcji hormonalnych, co może negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne (Y. Wang, R. Wu 2022).

W przeciwieństwie do rygorystycznych okresów głodzenia, przerwanie postu może czasami okazać się korzystną dietą dla zdrowia. Badania jednoznacznie pokazują, że ta metoda przyczynia się do umiarkowanej redukcji masy ciała, obniżenia ciśnienia krwi, poziomu tzw. złego cholesterolu LDL, triglicerydów, poziomu glukozy na czczo i hemoglobiny glikowanej oraz zwiększenia insulinowrażliwości tkanek. Należy jednak zaznaczyć, że przerwanie postu w porównaniu z typową, zdrową dietą redukcyjną nie wykazuje lepszych skutków. Redukcja masy ciała wynika z większej kontroli diety i generowania ujemnego bilansu energetycznego dzięki zmniejszeniu liczby spożywanych kalorii. Przerwanie postu nie powinno być stosowane przez dzieci i młodzież, osoby starsze, kobiety w ciąży i karmiące piersią, a także przez osoby chorujące na zaburzenia gospodarki węglowodanowej czy zaburzenia odżywiania (D. K. Song, Y. W. Kim 2023).

Fasts are commonly considered as a method of treating obesity due to their potential influence on weight reduction. Nevertheless, their long-term effectiveness is in fact constrained, and prospective benefits must be weighed against the potential health risks. It is crucial to remember that fasts do not instill healthy eating practices, and following their conclusion, there is often a reversion to prior routines and subsequent weight regain. Instead of fasts, efficient treatment of obesity generally encompasses lifestyle alterations, such as a balanced diet with suitable proportions of macroeconomics and calories, consistent physical activity, and psychological and supportive components. Integrating these facets can contribute to weight loss in a healthy and sustainable manner and decrease the likelihood of future weight regain.