Odmowa przyjmowania pokarmu – reżim medyczny, oczyszczający, głodówkowy… Skutki głodzenia

Post terapeutyczny, zwany również głodówką, stanowi celowe i kontrolowane ograniczenie spożycia pokarmów, polegające na radykalnym zmniejszeniu dziennego zapotrzebowania kalorycznego oraz konsumpcji wyłącznie płynów – najczęściej wody, czasem uzupełnianej o soki warzywne lub owocowe przez ściśle określony okres. Motywacje do podjęcia takiego zabiegu są zróżnicowane: część osób kieruje się pragnieniem błyskawicznej redukcji nadmiernej masy ciała, inni dążą do detoksykacji organizmu poprzez eliminację nagromadzonych zanieczyszczeń, jeszcze inni traktują go jako metodę edukacji żywieniowej, mającej na celu wypracowanie zdrowszych nawyków, bądź też poszukują alternatywnego podejścia terapeutycznego w przypadku niektórych schorzeń przewlekłych. Niezależnie od przyczyny, należy podkreślić, że jest to procedura wysoce wymagająca – zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym – wymagająca nie tylko silnej woli i dyscypliny, lecz także świadomości potencjalnie poważnych konsekwencji dla funkcjonowania całego ustroju, w tym zaburzeń metabolicznych, osłabienia odporności czy deficytów składników odżywczych.

Metoda ta, znana również jako kontrolowane powstrzymywanie się od spożywania pokarmów stałych, była praktykowana już przez starożytnych medyków z Egiptu, Grecji oraz Rzymu jako środek oczyszczający i regenerujący. Współczesna medycyna, opierając się na dowodach naukowych, podchodzi do niej z większą ostrożnością, uznając jej potencjalne korzyści jedynie w przypadku wybranych schorzeń metabolicznych i dietozależnych – w szczególności tych związanych z nadmiernym spożyciem wysokokalorycznych, niskoodżywczych produktów. Badania kliniczne sugerują, że u pacjentów z otyłością (BMI ≥ 30)[1] systematycznie przeprowadzany post może prowadzić do redukcji masy ciała, obniżenia poziomu frakcji LDL cholesterolu oraz poprawy parametrów glikemii. Należy jednak podkreślić, że metoda ta jest bezwzględnie przeciwwskazana w okresie ciąży, laktacji, u dzieci w fazie rozwojowej oraz u osób z zaawansowaną kacheksją (np. w przebiegu chorób nowotworowych lub długotrwałego hospitalizowanego niedożywienia). Kluczowym warunkiem bezpiecznego zastosowania postu leczniczego jest ścisła współpraca z zespołem specjalistów – lekarzem internistą oraz certyfikowanym dietetykiem klinicznym, którzy monitorują stan pacjenta i dostosowują protokół. Przygotowanie organizmu do głodówki powinno trwać około 7–14 dni i polegać na stopniowej eliminacji produktów pochodzenia zwierzęcego (mięso, nabiał), zbóż rafinowanych oraz żywności wysoko przetworzonej, zastępując je surowymi warzywami i owocami o niskim indeksie glikemicznym, spożywanymi w formie niepoddanej obróbce termicznej.

Obecnie jest to prawdopodobnie jedna z najpopularniejszych i najczęściej praktykowanych metod postu, której podstawowym celem jest detoksykacja organizmu oraz poprawa ogólnego stanu zdrowia psychicznego i fizycznego. Jednakże powszechne przekonanie, iż tego rodzaju głodówka skutecznie obniża poziom toksycznych substancji w ustroju, nie znajduje pełnego potwierdzenia w literaturze naukowej. Wiele szkodliwych związków chemicznych – takich jak trwałe zanieczyszczenia organiczne (np. dioksyny) czy związki rtęci (w tym metylortęć) – charakteryzuje się lipofilnością, co oznacza, że gromadzą się one głównie w tkance tłuszczowej. W sytuacji przedłużającego się niedoboru kalorycznego, organizm zmuszony jest do mobilizacji zapasów energetycznych, co prowadzi do lipolizy – procesu rozkładu tłuszczów. Konsekwencją tego jest uwolnienie nie tylko kwasów tłuszczowych, ale również zgromadzonych w tkankach toksyn, które następnie przedostają się do krwiobiegu, potencjalnie nasilając obciążenie detoksykacyjne dla wątroby i nerek [2–4].

Praktyka celowego ograniczenia spożycia pokarmów, znana od stuleci, była i nadal pozostaje integralną częścią wielu tradycji religijnych i duchowych. Przykładem może być miesięczny post w okresie ramadanu w kulturze islamskiej, podczas którego wierni powstrzymują się od jedzenia i picia od wschodu do zachodu słońca przez trzydzieści kolejnych dni, a także całkowita abstynencja żywieniowa stosowana jako element kontemplacyjnych praktyk w buddyzmie, mających na celu osiągnięcie głębszego stanu świadomości. Z fizjologicznego punktu widzenia, krótkotrwałe ograniczenie kaloryczności diety – trwające zazwyczaj od jednego do maksymalnie dwóch dni – może przynieść pewne korzyści organizmowi, głównie dzięki indukcji autofagii, czyli procesu komórkowego recyklingu uszkodzonych białek i organelli. Jednakże mechanizm ten działa wyłącznie pod warunkiem, że deficyt energetyczny nie jest zbyt głęboki ani przedłużony.

W sytuacji, gdy okres głodówki zostaje wydłużony poza bezpieczny próg czasowy, dochodzi do stopniowego wyczerpywania się zapasów glikogenu zgromadzonych w wątrobie i mięśniach szkieletowych. Organizm, pozbawiony łatwo dostępnego źródła energii, zmuszony jest do uruchomienia alternatywnych szlaków metabolicznych, w tym lipolizy – rozkładu triglicerydów zgromadzonych w tkance tłuszczowej – oraz glukoneogenezy, czyli syntezy glukozy z aminokwasów pochodzących z rozpadanych białek strukturalnych. Procesy te prowadzą do kumulacji ciał ketonowych we krwi, co z kolei indukuje stan metabolicznej kwasicy, obciążającej układ buforowy organizmu. Skutkiem ubocznym jest często obserwowana redukcja masy ciała, jednakże nie wynika ona wyłącznie ze spalenia tkanki tłuszczowej, lecz również z utraty wody wewnątrzkomórkowej oraz – co szczególnie niepokojące – z katabolizmu białek mięśniowych, co osłabia siłę i wytrzymałość fizyczną. Dodatkowo, długotrwałe niedożywienie obniża kompetencję układu odpornościowego, czyniąc organizm bardziej podatnym na infekcje i choroby oportunistyczne.

W skrajnych przypadkach, gdy głodówka trwa tygodniami lub miesiącami, dochodzi do rozwoju ciężkiego niedożywienia białkowo-energetycznego, objawiającego się wyniszczeniem organizmu na poziomie systemowym. Szczególnie narażone są narządy o wysokim tempie metabolizmu, takie jak nerki – które w warunkach głodu muszą intensywniej filtrować produkty uboczne katabolizmu białek – oraz wątroba, odpowiedzialna za detoksykację i utrzymanie homeostazy glukozy. Postępujący zanik łaknienia, będący efektem adaptacyjnych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym, dodatkowo pogłębia spiralę niedożywienia, prowadząc ostatecznie do śmierci z powodu niewydolności wielonarządowej. Badania kliniczne potwierdzają, że niekontrolowane stosowanie diet głodowych bez nadzoru specjalisty niesie ze sobą poważne ryzyko dla zdrowia, a nawet życia.

Zastosowanie diety polegającej na rezygnacji z posiłków i spożywaniu tylko wody, bądź wprowadzeniu pokarmów płynnych o bardzo niskiej kaloryczności (ok.. 600– 800 kcal) wpływa na organizm.. Do pozytywnych skutków należą: zmniejszenie kaloryczności diety po okresie przejedzenia (np.. Święta), a także udowodnioną naukowo poprawę stanu układu sercowo-naczyniowego i glukoregulacyjnego, czy łagodzenie stresu oksydacyjnego[8].. Tych negatywnych jest jednak znacznie więcej.. Już po kilku godzinach bez spożywania jedzenia zmniejsza się intensywność pracy mózgu oraz pojawia się zmęczenie organizmu.. Bóle głowy i rozdrażnienie, a także złe samopoczucie, które powszechnie postrzegane jest jako odtruwanie organizmu i pozbywanie się z niego toksyn jest niczym innym, jak rozpoczęciem zjawiska ketozy i czerpania energii z ciał ketonowych, co charakterystyczne jest np.. w przypadku anorektyczek. Glikogenu, który nasz organizm wykorzystuje jako źródło energii, starcza bowiem tylko na kilkanaście godzin.. Już po niecałej dobie zaczyna on „spalać” zawarte w mięśniach białka.. Spadek masy ciała związany z podejmowaniem takiego typu planu żywieniowego jest więc konsekwencją zmian w organizmie polegających nie na spadku tkanki tłuszczowej, a wręcz przeciwnie – odwodnieniu i zmniejszeniu zasobów masy mięśniowej.. Zmniejszenie ilości makro i mikroskładników przez dłuższy czas prowadzić może do trwałego niedożywienia, a w konsekwencji również do śmierci.. To właśnie z pożywienia czerpiemy witaminy i składniki mineralne, które niezbędne są do prawidłowego przebiegu wielu procesów fizjologicznych (w tym choćby działania pompy sodowo-potasowej w sercu).. Stosując taką dietę pozbywamy się poczucia nasycenia i następuje trwałe patologiczne uszkodzenie ośrodka głodu i sytości w mózgu.. Dochodzi również do uszkodzenia ważnych narządów wewnętrznych na skutek wykorzystania zasobów endogennych i zaburzeń wodno-elektrolitowych[9].. Efektem głodzenia się jest spadek przemiany materii o 15 – 20%, co w konsekwencji prowadzi do efektu jojo.. Mimo tego, iż nastąpił bardzo szybki spadek masy ciała, już po powrocie do normalnego planu odżywiania – efekt ten nie jest widoczny.. Może dojść również do rozregulowania metabolizmu.. Po okresie o niskiej kaloryczności i bez pokarmu następuje ten ze zwiększoną ilością pożywienia oraz wprowadzaniem do menu produktów „zakazanych”.. Przeczytaj też: Głodówka to dobry czy zły sposób na odchudzanie? Głodówka 1- i 3-dniowa – efekty.. Ile można schudnąć na głodówce? ADMF, czyli zasadność i efekty stosowania diety zwanej modyfikowaną głodówką Głodówka – przebieg mechanizmów adaptacyjnych organizmu Podejmowanie tak radykalnych działań wobec naszego organizmu ma wiele negatywnych skutków, które przewidzieć może jedynie lekarz lub dietetyk.. Zanim zdecydujemy się na taki krok, skonsultujmy naszą decyzję ze specjalistą.. Warto także bliżej zapoznać się z postem wodnym!