Czy prawdziwe jest, że geny mają odpowiedzialność za nadwagę i otyłość?
David Janitzek
2026-03-23
4 min. czytania
1 / 1
1 zdjęcie
204
Otyłość stanowi poważny problem XXI wieku. Tryb życia charakteryzujący się siedzącym stylem, brak należytej ilości ruchu w ciągu dnia, nieodpowiednia dieta - wszystkie te czynniki mają wpływ na wzrost masy ciała. Jednakże wiele osób tłumaczy nadmierny tkanki tłuszczowej jedynie poprzez uwarunkowania genetyczne. Czy naprawdę geny odgrywają taką rolę w nadwadze i otyłości?
Genetycznie wywołana otyłość
Wiele osób uważa, że nadwaga lub otyłość jest wynikiem wyłącznie predyspozycji genetycznych (np. Rodzice również są otyli). Jednakże, jest to bardzo rzadkie zjawisko. Przyczyną mogą być mutacje, które występują w genach i receptorach leptyny lub zestaw wad wrodzonych, takich jak zespół Pradera-Williego. Ten ostatni jest wynikiem aberracji chromosomowych oraz utraty części chromosomu 15 pochodzącego od ojca. Osoby dotknięte zespołem Pradera-Williego są stosunkowo niskie, u nich występują zaburzenia rozwoju narządów płciowych, upośledzenie umysłowe oraz większość z nich jest otyła. W tym przypadku, otyłość jest spowodowana zmniejszonym zapotrzebowaniem energetycznym przy jednoczesnym nieustającym uczuciu głodu. Dlatego też, zespół Pradera-Williego jest uważany za najczęstszą przyczynę otyłości wywołanej genetycznie (A. T. Midro i wsp. 2009).
Gen NPC1
Ten gen jest lokowany na chromosomie 16. Odpowiada on za kluczową rolę w transporcie lipidów, szczególnie cholesterolu. Istnieje związek tego genu z występowaniem nadwagi i otyłości oraz z chorobą Niemanna-Picka. Choroba ta jest zaliczana do rzadkich, lizosomalnych chorób spichrzeniowych. W rezultacie mutacji w genach NPC1 lub NPC2 (w 95% przypadków spowodowane mutacjami w NPC1, a w 5% - w genie NPC2), komórki nie gromadzą estrów cholesterolu, lecz magazynują wysoko toksyczny cholesterol w lizosomach. Miejsce i przebieg mutacji są znaczące. Czasami może dojść jedynie do zwiększenia ryzyka choroby, a w przypadku mutacji silniejszych - jej warunkowego wystąpienia.
Gen FEO, znajdujący się na chromosomie szesnastym, pełni kluczową rolę w rozwoju otyłości.
Mutacja w obrębie genu FEO może mieć wpływ na gen IRX3, który także jest usytuowany na chromosomie szesnastym. Funkcją genu IRX3 jest przekształcanie tkanki tłuszczowej barwy beżowej w tkankę tłuszczową barwy białej. Tkanka tłuszczowa beżowa sprzyja otyłości w mniejszym stopniu niż tkanka biała, więc mutacje w obrębie tych genów mogą sprzyjać gromadzeniu się nadmiernych ilości tkanki tłuszczowej.
Gen TMEM 18
Gen TMEM 18 odpowiada za kodowanie osiemnastego białka transbłonowego. Współpracuje z genem PPARG, wpływając na proces transformacji i rozwoju adipocytów, czyli tworzenia nowych komórek budujących tkankę tłuszczową (adipogeneza).
Gen receptora melanokortyny 4
Gen znajdujący się na chromosomie 18, odpowiedzialny za kontrolę bilansu energetycznego przeprowadzaną przez podwzgórze. Mutacja tego genu może prowadzić do wystąpienia otyłości, a ponadto istnieje również tzw. gen oszczędnego metabolizmu, który predisponuje do oszczędnego przetwarzania energii. Ten typ genotypów można zaobserwować u rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, należących do plemienia Pima, którzy dostosowali się do panujących warunków w przeszłości, kiedy musieli zdobywać pokarm i oszczędzać jedzenie. Współcześnie, wiele osób z tego plemienia cierpi na otyłość i cukrzycę typu 2 ze względu na nadmiar dostępnej żywności (A. Bullock i wsp. 2017). Jednak genetyczne predyspozycje do otyłości nie muszą prowadzić do całego życia z nadwagą i otyłością, ponieważ kluczowe jest utrzymanie równowagi między odpowiednio zbilansowaną dietą i odpowiednio zaplanowaną aktywnością fizyczną.
Czy jedynie geny są przyczyną nadwagi?
Obecnie dostęp do żywności, zwłaszcza tańszej i wysokokalorycznej, jest bardzo łatwy. Ludzie coraz mniej uprawiają aktywność fizyczną. Prawie wszędzie docierają samochodami, na wyższe piętra wjeżdżają windą, a czas wolny zazwyczaj spędzają siedząc, na przykład przed telewizorem. W związku z tym, głównymi przyczynami nadwagi nie są warunki genetyczne, ale spożywanie nadmiernej ilości pożywienia oraz brak odpowiedniej ilości codziennego ruchu. Wszystko to jest wspierane przez otaczającą rzeczywistość, rozwój przemysłu, technologii i powszechny dostęp do żywności. Oczywiście, dieta powinna być równowaga i od czasu do czasu należy sobie pozwolić na przekąski, ale nie należy uprawiać skrajności.
Podsumowanie
Wpływ genetyczny może zwiększać ryzyko otyłości u niektórych jednostek, jednak głównymi powodami nadmiernego przyrostu masy ciała są przede wszystkim nieuświadomienie sobie i brak zdrowych wzorców żywieniowych oraz niewystarczająca aktywność fizyczna. Wielu ludzi nie jest świadomych ilości spożywanych przez siebie kalorii w ciągu doby ani wartości energetycznej poszczególnych produktów. Dlatego zamiast przypisywać genom odpowiedzialność za nadmiar tkanki tłuszczowej, powinni oni rozpocząć regularne treningi fizyczne i zapewnić sobie odpowiednio zrównoważoną dietę.
