Jadalne owady jako nowa klasa produktów spożywczych

Nowy produkt spożywczy, zgodnie z definicją z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283, to typ produktu, który nie był powszechnie wykorzystywany w Unii Europejskiej przed 15 maja 1997 r. w celach spożywczych przez ludzi, niezależnie od dat przystąpienia państw członkowskich do Unii. Aby wprowadzić go na rynek, producenci muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia i wpis do unijnego rejestru. W prawie, produkty pochodzenia zwierzęcego, które nie były powszechnie wykorzystywane w Unii Europejskiej przed majem 1997 r., także obejmują owady. Obecnie na liście zatwierdzonych produktów znajdują się cztery gatunki owadów: mącznik młynarek (Tenebrio molitor) w formie mrożonych lub suszonych larw lub jako proszek; szarańcza wędrowna (Locusta migratoria) w formie suszonej lub sproszkowanej lub mrożonej; świerszcz domowy (Acheta domesticus) w formie suszonej lub sproszkowanej (w tym jako proszek częściowo odtłuszczony) lub mrożonej; pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus) w formie pasty, mrożonej, suszonej lub sproszkowanej. Akty prawne dotyczące tych owadów określają m.in. warunki stosowania, wymagania dotyczące etykietowania, potencjalne reakcje alergiczne i informacje o ochronie danych.

Wartość odżywcza owadów jest różna w zależności od gatunku, ale także od etapu rozwoju, płci lub warunków hodowli poszczególnych osobników. Oznacza to, że nawet przedstawiciele tej samej grupy systematycznej mogą wykazywać znaczne różnice między sobą. W ogólnym rozrachunku podkreśla się jednak wysoki udział białka, który wynosi od 7 do 48% masy świeżej, co jest wartością zbliżoną do jego zawartości w innych źródłach zwierzęcych, takich jak mięso wołowe, drób, ryby i owoce morza, a nawet wyższą. Jednak jeśli chodzi o jakość (rozumianą jako wystarczająca ilość wszystkich egzogennych aminokwasów, których organizm nie jest w stanie wytworzyć samodzielnie i muszą być one dostarczone z żywnością), to różni się ona w zależności od rzędu owadów. Owady z rzędu chrząszczy, błonkoskrzydłych (np. muchy, pszczoły, mrówki), motyli i prostoskrzydłych (w tym świerszcze) zawierają białko pełnowartościowe, podobnie jak większość zwierzęcych źródeł białka. Natomiast owady z rzędu karaczanów, pluskwiaków, muchówek oraz termitów dostarczają w niewystarczającej ilości co najmniej jednego niezbędnego aminokwasu (lizyny, leucyny, izoleucyny, metioniny) – podobnie jak jest to w przypadku wielu źródeł roślinnych. Nie oznacza to jednak, że nie ma ono żadnej wartości w diecie – podobnie jak w przypadku roślin można je bowiem łączyć z innymi źródłami, dostarczającymi 'brakującego' aminokwasu. Przyswajalność białka pochodzącego z owadów jest dość dobra, natomiast w niektórych gatunkach ogranicza ją zbudowany z chityny zewnętrzny szkielet. Owady różnią się między sobą zawartością tłuszczu w zależności od gatunku, etapu rozwoju czy płci (jest ona wyższa w przypadku młodszych osobników oraz samic). Można je jednak uznać za znaczące źródło tłuszczu. Składają się na nie przede wszystkim nasycone kwasy tłuszczowe (które w diecie człowieka powinny występować w ograniczonej ilości) oraz jednonienasycone kwasy tłuszczowe. Dostarczają także niewielkiej ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, jednak nie mogą być uznane za dobre ich źródło. Węglowodany natomiast występują w owadach w niewielkiej ilości – od kilku do kilkunastu procent. Owady zawierają takie mikroskładniki jak żelazo, cynk, miedź czy fosfor. Szczególnie wysoka jest zawartość żelaza – zbliżona do tej w wołowinie – natomiast brakuje danych na temat biodostępności, czyli ilości pierwiastka, który realnie zostanie wykorzystany przez organizm. Owady mogą także stanowić źródło witamin A, B1, B2, B6, C, D, E oraz K, jednak potrzebne są dalsze analizy mające na celu określenie, w jakiej ilości witaminy występują w poszczególnych gatunkach. W tabeli przedstawiono zawartość makroskładników w gatunkach owadów dopuszczonych do spożycia w Unii Europejskiej (wartości podane dla suchej masy). Opracowanie własne na podstawie Rozporządzenia Wykonawczego Komisji UE 2017/2470.

W debacie dotyczącej spożywania owadów podnosi się argument wpływu ich hodowli na środowisko. W porównaniu z innymi źródłami białka charakteryzują się one dużą dostępnością do konsumpcji (ćmy można spożywać w całości a świerszcze w 80%, podczas gdy tylko 55% kurczaka oraz 40% bydła nadaje się do spożycia). Ponadto, w dużym stopniu zużywają one mniej zasobów naturalnych. Do wytworzenia tej samej ilości białka pochodzenia owadów potrzeba znacznie mniej wody i powierzchni niż w przypadku innych źródeł białka pochodzenia zwierzęcego (mleka, drób, wieprzowina czy wołowina) oraz podobnej ilości energii. Hodowla owadów wiąże się także z niższą emisją gazów cieplarnianych – metanu oraz dwutlenku węgla. Ta kwestia jest szczególnie istotna w kontekście nieustannie rosnącego zapotrzebowania na żywność, malejących zasobów naturalnych, przestrzeni (obecnie hodowla zwierząt zajmuje około 70% wszystkich użytków rolnych) oraz związanych z tym zmian klimatycznych.

W wielu regionach świata owady stanowią od lat integralną część diety, będąc także jednym z głównych źródeł białka. Jednak w kulturach, które tradycyjnie nie spożywały owadów, konsumenci są przeważnie sceptycznie nastawieni do ich włączenia do diety. Owady wzbudzają silne emocje – obrzydzenie oraz lęk – gdyż kojarzą się z brudem, zepsuciem oraz brakiem higieny, a także wiążą się ze strachem przed przenoszonymi przez nie infekcjami i chorobami. Ważną rolę odgrywa również neofobia żywieniowa, czyli lęk przed nową i nieznaną żywnością.

Niektórzy konsumenci mogą mieć wątpliwości co do bezpieczeństwa spożywania pokarmów z owadami z powodu ryzyka transmisji infekcji i chorób, obecności śladów pestycydów i toksyn, a także potencjalnego wywołania reakcji alergicznej. Jednakże, organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) podkreśla, że patogeny owadów zwykle nie są szkodliwe dla ludzi. Dodatkowo, przed spożyciem owady są poddawane obróbce termicznej (np. gotowaniu, mrożeniu, suszeniu lub smażeniu), co poprawia ich bezpieczeństwo mikrobiologiczne. Na mocy prawa, wprowadzenie nowego rodzaju żywności (w tym owadów) na rynek jest regulowane odpowiednimi przepisami, które wchodzą w życie po uzyskaniu opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, potwierdzającej bezpieczeństwo stosowania produktów. Te przepisy określają formy oraz ilości, w jakich dana żywność może być spożywana, oraz zasady jej oznakowania. Ponadto zawierają informacje dotyczące wartości odżywczych oraz zanieczyszczeń żywności. Na każdym produkcie zawierającym surowce pochodzące od owadów informacja ta musi być wyraźnie zawarta, nie ma więc obaw, że zostaną one spożyte przypadkiem. Spożycie insektów może u niektórych konsumentów wywoływać reakcję alergiczną – dotyczy to szczególnie osób uczulonych na skorupiaki i ich produkty pochodne oraz roztocza kurzu domowego. Taka informacja również umieszczana jest na opakowaniu.

Owady przeznaczone do konsumpcji zostały dopuszczone do sprzedaży dopiero niedawno, dlatego nie są jeszcze powszechnie dostępne. Najczęściej można je nabyć w sklepach internetowych, gdzie w ofercie znajdują się przyprawione na słodko lub słono przekąski, proszek (mąka), a także jako składnik past, batonów, czekolady lub granoli. Większość supermarketów oraz sklepów stacjonarnych nie oferuje ich jeszcze, jednak stopniowo zaczynają się pojawiać na półkach sklepowych.

Jadalne owady przez kilka lat cieszą się rosnącą popularnością ze względu na wysoki poziom białka i dostarczanie niezbędnych mikro- i makroskładników. Ich produkcja jest mniej szkodliwa dla środowiska niż tradycyjne źródła białka, co czyni ich wprowadzenie na rynek spożywczy korzystnym. Istnieją jednak pewne wyzwania, takie jak gromadzenie większej ilości danych na temat ich wartości odżywczej i optymalizacja hodowli owadów. Może to także stanowić przeszkodę dla konsumentów w krajach, w których spożywanie owadów nie jest typowe. Obecnie oferta produktów spożywczych zawierających owady jest głównie ograniczona do przekąsek, co sugeruje, że potrzeba dużo czasu, zanim stały się one stałym elementem diety. Należy także zauważyć, że wprowadzenie jadalnych owadów na rynek nie oznacza, że wyprą one tradycyjne źródła białka (mięso, nabiał, produkty roślinne) i ich spożycie będzie wynikać wyłącznie z indywidualnej decyzji każdego konsumenta.