Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) – właściwości, źródła i rola w organizmie

W przeciwieństwie do witamin rozpuszczalnych w wodzie, witaminy A, D, E i K są związkami hydrofobowymi (lipofilnymi). Do ich prawidłowego strawienia i wchłonięcia w jelicie cienkim niezbędna jest obecność kwasów żółciowych produkowanych przez wątrobę oraz enzymów lipolitycznych trzustki.

Cząsteczki tych witamin są wbudowywane w micele tłuszczowe, wchłaniane przez enterocyty i transportowane w chylomikronach przez naczynia chłonne do krwiobiegu. Zdolność organizmu do ich magazynowania w wątrobie sprawia, że objawy niedoborów rozwijają się wolniej niż w przypadku witamin hydrofilnych.

Każda z witamin z grupy ADEK pełni unikatowe zadania biologiczne. Witamina A (retinol i beta-karoten) jest niezbędna do syntezy rodopsyny w siatkówce oka, warunkując widzenie po zmierzchu, oraz dba o regenerację skóry i błon śluzowych. Witamina D stymuluje jelitowe wchłanianie wapnia i fosforu, będąc kluczem do mocnych kości i odporności.

Witamina E (tokoferole) to najpotężniejszy przeciwutleniacz chroniący wielonienasycone kwasy tłuszczowe w błonach komórkowych przed utlenieniem. Z kolei witamina K (K1 – filochinon, K2 – menachinon) odpowiada za aktywację białek krzepnięcia krwi (protrombiny) oraz prawidłową mineralizację kości poprzez aktywację osteokalcyny.

Długotrwałe stosowanie skrajnie niskotłuszczowych diet redukcyjnych prowadzi do znacznego upośledzenia wchłaniania witamin ADEK, nawet jeśli są one obecne w spożywanych produktach. Zjedzenie surówki z marchwi bez dodatku tłuszczu (np. oliwy z oliwek) skutkuje przyswojeniem zaledwie ułamka zawartego w niej beta-karotenu.

Zaburzenia wchłaniania tych witamin występują także u osób z chorobami przewodu pokarmowego: celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna, mukowiscydozą, niewydolnością trzustki oraz po usunięciu pęcherzyka żółciowego. W tych grupach konieczny jest stały nadzór gastroenterologiczny i odpowiednio skomponowane wsparcie żywieniowe.

Najbogatszymi źródłami witaminy A są wątróbka, żółtka jaj, masło oraz warzywa pomarańczowe i ciemnozielone (jako prowitamina). Witaminę D czerpiemy z syntezy skórnej pod wpływem słońca oraz tłustych ryb morskich (łosoś, śledź, makrela), witaminę E z olejów tłoczonych na zimno, migdałów i nasion słonecznika, a witaminę K z zielonych warzyw liściastych i kiszonek (zwłaszcza natto).

Z uwagi na zdolność do kumulacji w tkankach, witaminy A i D mogą być przedawkowane przy niekontrolowanej suplementacji (hiperwitaminoza). Dlatego suplementację witaminy D należy zawsze dobierać na podstawie badania stężenia metabolitu 25(OH)D we krwi, a preparaty witaminowe przyjmować wyłącznie wraz z posiłkiem zawierającym zdrowe tłuszcze.