Hipercholesterolemia i dyslipidemia – wpływ podwyższonego poziomu lipidów na zdrowie

Aby zrozumieć mechanizmy dyslipidemii, konieczne jest zapoznanie się z zasadami gospodarki lipidowej w organizmie. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają lipoproteiny, czyli złożone cząsteczki łączące składniki lipidowe z białkami. Ich głównym zadaniem jest dostarczanie tłuszczów do tkanek, gdzie mogą być magazynowane, wykorzystywane jako źródło energii lub jako elementy budulcowe niezbędnych substancji, takich jak hormony czy kwasy żółciowe.

– Chylomikrony – pełnią kluczową rolę w przewożeniu lipidów pochodzących z diety.. – VLDL (lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości) i IDL (lipoproteiny o umiarkowanej gęstości) – są odpowiedzialne za dostarczanie kwasów tłuszczowych syntetyzowanych w wątrobie.. – LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości) – pełnią funkcję transportu lipidów wytwarzanych w wątrobie, które są wykorzystywane m.in. do syntezy hormonów płciowych, steroidów czy witaminy D w skórze.. – HDL (lipoproteiny o wysokiej gęstości) – ich zadaniem jest przenoszenie lipidów z tkanek do wątroby, gdzie są wykorzystywane do produkcji kwasów tłuszczowych.. Wymienione cząsteczki (z wyjątkiem chylomikronów) ze względu na niewielkie rozmiary mogą przenikać przez ściany naczyń krwionośnych.. Obecność LDL, VLDL oraz IDL w ścianach tętnic wywołuje skomplikowane procesy, prowadzące do odkładania się lipidów.. Powoduje to zwężenie światła naczynia i powstawanie blaszki miażdżycowej, która utrudnia krążenie krwi.. Wraz z postępem miażdżycy może dojść do jej zerwania i całkowitego zamknięcia naczynia, co uniemożliwia dostarczanie tlenu i składników odżywczych do narządów.. W konsekwencji może dojść do udaru mózgu, zawału serca, a w skrajnych przypadkach – do zgonu.. W metabolizmie lipidów istotną rolę pełnią również trójglicerydy, czyli związki chemiczne składające się z glicerolu i kwasów tłuszczowych.. Są one głównym magazynem tłuszczu oraz źródłem energii w organizmie.

Dyslipidemia to zaburzenie metaboliczne, w którym występuje nieprawidłowy profil lipidowy we krwi. W zależności od specyfiki zmian można wyróżnić: hipercholesterolemię, w której stwierdza się podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego lub LDL, dyslipidemię aterogenną, charakteryzującą się podwyższonym poziomem trójglicerydów i obniżonym HDL, oraz hipertriglicerydemię, polegającą na nadmiernej ilości trójglicerydów. W klasyfikacji ICD-10 (E78) oraz ICD-11 (5C80) dyslipidemie przypisano odpowiednie kody diagnostyczne. Występowanie tego schorzenia może być związane zarówno z predyspozycjami genetycznymi (np. hipercholesterolemia rodzinna), jak i czynnikami środowiskowymi (np. niezdrowa dieta). Ponadto dyslipidemia może towarzyszyć innym chorobom (np. niedoczynność tarczycy, cukrzyca typu 2) lub być skutkiem farmakoterapii (np. leków steroidowych).

Do postawienia diagnozy zaburzeń lipidowych przeprowadza się badanie krwi, w ramach którego określa się tzw. profil lipidowy, obejmujący stężenie cholesterolu całkowitego (TC), cholesterolu HDL (HDL-C), cholesterolu LDL (LDL-C) oraz poziom trójglicerydów (TG). Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego, dla pacjentów z niskim ryzykiem, wartości docelowe w leczeniu to: ≤ 4 mmol/l (≤ 155 mg/dl) dla cholesterolu całkowitego (TC), > 150 mg/dl (1,7 mmol/l) dla trójglicerydów (TG), oraz > 116 mg/dl (3 mmol/l) dla cholesterolu LDL (LDL-C) (F. Mach i wsp. 2020). W przypadku cholesterolu HDL (HDL-C), dawniej uznawano za optymalne > 40 mg/dl (1 mmol/l) u mężczyzn i > 48 mg/dl (1,2 mmol/l) u kobiet; obecnie jednak (od 2019 r.) nie ustalono konkretnych wartości docelowych. Należy jednak podkreślić, że niski poziom HDL-C zwiększa ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, w tym zawału serca, oraz zgonu u osób z chorobą wieńcową (F. Mach i wsp. 2020).

Dyslipidemia w większości przypadków nie objawia się żadnymi dolegliwościami, co sprawia, że może pozostać nie rozpoznana przez długi czas. Podwyższone stężenia lipidów w organizmie przyczyniają się do rozwoju chorób układu krążenia (w tym miażdżycy tętnic lub choroby niedokrwiennej serca), a także mogą wpływać na wzrost ciśnienia tętniczego. Do możliwych następstw należą: wzmożone zmęczenie, obniżona wytrzymałość fizyczna, trudności w poruszaniu się (z powodu miażdżycy naczyń kończyn dolnych), wystąpienie silnych bólów brzucha (zmiany w naczyniach jelitowych) oraz uszkodzenie nerek. Często obserwuje się również trudno gojące się zmiany skórne. Najpoważniejszymi konsekwencjami są zawały, czyli sytuacje, w których dochodzi do przerwania dopływu krwi do narządu, co prowadzi do niedotlenienia i może wywołać martwicę – dotyczy to m.in. serca, mózgu czy jelit. Zawał może skutkować trwałym uszkodzeniem narządu, upośledzeniem jego funkcji (co może prowadzić do niepełnosprawności), a w skrajnych przypadkach – śmiercią. Ze względu na wysokie ryzyko i brak wczesnych objawów, warto regularnie monitorować poziom lipidów we krwi, a w przypadku niepokojących wyników – natychmiast skonsultować się z lekarzem w celu ustalenia odpowiedniego leczenia.

Podobnie jak w przypadku wielu innych schorzeń, dyslipidemię można skutecznie leczyć zarówno za pomocą leków, jak i poprzez wprowadzenie zmian w stylu życia. Rodzaj i zakres stosowanej terapii są dostosowywane indywidualnie przez lekarza. W niektórych przypadkach wystarczy zmiana nawyków, aby osiągnąć pożądane rezultaty, podczas gdy w innych konieczne staje się zastosowanie farmakologiczne. Wśród leków stosowanych w leczeniu dyslipidemii wyróżnia się: statyny, które hamują syntezę cholesterolu w wątrobie; inhibitory wchłaniania cholesterolu, które zmniejszają jego absorpcję w jelitach; sekwestranty kwasów żółciowych, które zmniejszają ich poziom we krwi; oraz inhibitory PCSK9, które obniżają stężenie LDL-cholesterolu. Ponadto, modyfikacja stylu życia, w tym dieta bogata w warzywa, owoce i pełnoziarniste produkty, rezygnacja z tłuszczów nasyconych i produktów przetworzonych, aktywność fizyczna oraz rzucenie palenia, ma korzystny wpływ na profil lipidowy. Badania potwierdzają, że takie działania mogą znacznie zmniejszyć ryzyko chorób układu krążenia.