Niedostateczna podaż energii w sporcie. Zespół RED-S

Zgodnie ze stanowiskiem IOC z 2005 roku, Trójca Sportowców została opisana jako kombinacja zaburzeń odżywiania i nieregularnych cykli menstruacyjnych, co prowadzi do obniżenia endogennych estrogenów i innych hormonów, które z kolei wpływają na niską gęstość mineralną kości. Amerykańskie Kolegium Medycyny Sportowej (ACSM) zdefiniowało trójcę jako kliniczny podmiot odnoszący się do związku pomiędzy trzema powiązanymi ze sobą czynnikami: dostępnością energii (EA), zaburzeniem miesiączkowania oraz funkcją i stanem zdrowia kości. W 2007 roku badania naukowe i doświadczenie kliniczne wskazały na nowe perspektywy w rozwoju trójcy, wskazując na przewlekły niedobór energii wynikający z zaburzenia równowagi pomiędzy spożyciem energii w diecie (EI) a zapotrzebowaniem energetycznym niezbędnym do utrzymania homeostazy, zdrowia, aktywności codziennej, wzrostu i treningu. To prowadzi do zaburzenia równowagi, wpływa na szereg innych zmian, w tym na tempo metabolizmu, zaburzenia miesiączkowania, obniżenie odporności, syntezę białek oraz zdrowie psychiczne. Zaburzenia równowagi energetycznej dotyczą również mężczyzn. Dlatego Komisja ICO zmodyfikowała terminologię, zmieniając trójcę na względny niedobór energii w sporcie (RED-S).

Niedobór energii i odżywiania w kontekście RED-S może mieć poważne konsekwencje, wpływając na krótkoterminowe lub długoterminowe zdrowie i sprawność fizyczną. Sportowcy, którzy przez długi czas mają niskie spożycie energii, mogą być narażeni na niedobory odżywczych (w tym anemię), chroniczną zmęczenie, a także podwyższone ryzyko infekcji. Występujące wraz z tym zaburzenia fizjologiczne i medyczne obejmują układy: krążenia, przewodu pokarmowego, endokrynnego, rozrodczego, szkieletowego i nerkowego. Niskie spożycie energii negatywnie wpływa również na profile lipidowe i zaburzenia endotelialne, zwiększając ryzyko incydentów kardiologicznych. Nieprawidłowości hormonalne i metaboliczne wywołane przez niedostateczne spożycie węglowodanów i RED-S przyczyniają się do zmniejszonego wykorzystania glukozy, metabolizmu tłuszczowego, spowolnionej przemiany materii oraz zmniejszonej produkcji hormonu wzrostu. Nieprawidłowości lub brak miesiączkowania mogą mieć znaczący wpływ na emocje i powodować lęk, co dodatkowo negatywnie wpływa na układ szkieletowy. Należy podkreślić, że szczytowa gęstość kości u kobiet występuje w wieku około 19 lat, a u mężczyzn około 20,5 roku życia. Estrogeny zwiększają wchłanianie wapnia do krwi i depozycję w kościach, podczas gdy progesteron ułatwia tę czynność. Nawet subtelne zaburzenia w bilansie estrogen-progesteron, takie jak te obserwowane w subklinicznej dysfunkcji jajników z niską dostępnością energii, mogą spowodować zmiany w układzie szkieletowym. U obu płci testosteron ma działanie anaboliczne i wpływa na kości, promując budowę kości i absorpcję wapnia. Niskie stężenie testosteronu jest związane z niską gęstością mineralną kości u młodych mężczyzn. Strata kości u tych sportowców może być nieodwracalna. Zmiany w budowie kości zwiększają ryzyko stresu i złamań. RED-S wpływa również na układ nerwowy - niedobory odżywcze zwiększają ryzyko stresu i złamań u obu płci. W sporcie, w którym istotna jest waga, ekstremalne metody kontroli wagi (wymioty, diuretyki i środki przeczyszczające) mają nieprzyjemne konsekwencje zdrowotne związane z zaburzeniami elektrolitowymi i problemami żołądkowo-jelitowymi spowodowanymi przez chroniczne wymioty. Dodatkowo, przyjmowanie suplementów z działaniem moczopędnym może być ryzykowne w sporcie zawodowym - mogą one zawierać substancje zakazane przez WADA.

W niektórych przypadkach, doradztwo żywieniowe i monitorowanie diety mogą nie być wystarczającymi interwencjami dla osób aktywnych fizycznie lub sportowców, którzy doświadczyli komplikacji zdrowotnych związanych z niedostatecznym poziomem energii. W szczególnych sytuacjach może być wymagana dodatkowa pomoc medyczna od lekarzy lub psychoterapeutów w leczeniu zaburzeń odżywiania. Plan terapeutyczny powinien uwzględniać indywidualne cele osoby, dietę i praktyki treningowe oraz wszelkie inne współistniejące warunki. Zarządzanie żywieniowe powinno opierać się na ważności zdrowia, odpowiedniej odżywiania i zdrowia psychicznego, aby zapewnić trwały powrót do zdrowia. Strategie leczenia RED-S obejmują zwiększone zapotrzebowanie energetyczne oraz zmniejszenie wysiłku fizycznego lub kombinację tych dwóch metod. Wybór metody zależy od indywidualnej współpracy. Jedna ze strategii polega na wprowadzeniu do diety suplementów energetycznych lub spożyciu dodatkowych kcal w formie posiłku oraz zmniejszeniu aktywności fizycznej. Przywrócenie równowagi energetycznej może zajść po kilku dniach lub tygodniach i może inicjować odwrócenie pewnych negatywnych skutków zdrowotnych. Określenie odpowiedniego zapotrzebowania energetycznego dla osoby o wysokim wydatku energetycznym może być trudne w wielu przypadkach. Zaleca się stopniowe zwiększanie zapotrzebowania energetycznego posiłków o 300–600 kcal; dostarczoną energię należy rozłożyć w ciągu dnia i w okolicach sesji treningowej. Wykazano, że zwiększenie masy ciała o 5–10% lub 1–4 kg przyrostu masy przywraca menstruację u kobiet.

Zalecenia dotyczące codziennego spożycia węglowodanów i tłuszczu różnią się w zależności od osoby, jej stanu zdrowia, wybranej dyscypliny, codziennego wysiłku i wcześniejszych planów żywieniowych. Wpływ ćwiczeń na organizm powinien być brany pod uwagę przy ustalaniu dziennego spożycia węglowodanów: ćwiczenia techniczne lub o niskiej intensywności: 3-5 g/kg masy ciała/dzień; umiarkowany trening (np. ok. 1 godziny/dzień): 5-7 g/kg/dzień; program treningowy o charakterze wytrzymałościowym (np. 1-3 godziny/dzień treningu o umiarkowanej lub wysokiej intensywności): 6-10 g/kg/dzień; ekstremalny poziom zaangażowania w trening (np. > 4-5 godzin/dzień treningu o umiarkowanej lub wysokiej intensywności): 8-12 g/kg/dzień. Wymagania organizmu w zakresie białka mogą być różne, od 1,2 do 2 g/kg masy ciała/dzień, w zależności od okresowego planu treningowego, uwzględniając zmiany w harmonogramie treningu, np. sesje o większej częstotliwości lub intensywności lub nowe bodźce treningowe. Tłuszcze powinny stanowić przynajmniej 20% zapotrzebowania energetycznego. Osoby z diagnozą RED-S często ograniczają spożycie energii, co może prowadzić do problemu z przyjmowaniem mikroelementów – szczególna uwaga powinna być zwrócona na żelazo, witaminę D oraz wapń. Te składniki są szczególnie istotne dla osób odbywających regularną aktywność fizyczną.

Dla efektywnego powrotu do zdrowia osób z rozpoznanym RED-S, włączenie odpowiedniej terapii odżywiania do planu leczenia jest niezbędne. W wielu przypadkach osoby dotknięte RED-S potrzebują także pomocy innych specjalistów medycznych i psychologów. Metoda całościowa jest kluczowa do pełnego odzyskania zdrowia i treningu. Wiele obecnie dostępnych publikacji odnosi się do potencjalnego zagrożenia dla kobiet. W ostatnich latach pojawiły się jednak badania dotyczące młodych i dorosłych mężczyzn, którzy również ograniczają spożycie energii. Dostarczenie adekwatnego wykształcenia dla obu grup może zapobiec niepożądanym skutkom zdrowotnym i długotrwałemu wykluczeniu ze sportu.