„Fastenkuren“ – Ablauf der adaptiven Organismusmechanismen

Ekstremalne ograniczenie spożycia pokarmu, stosowane poza kontekstem terapeutycznym lub jako konsekwencja przewlekłych schorzeń, stanowi poważne zagrożenie dla homeostazy organizmu. Metoda ta, polegająca na redukcji dostarczanych kalorii do wartości zbliżonych do zera, jest często praktykowana przez osoby zmagające się z zaburzeniami odżywiania, takimi jak jadłowstręt psychiczny czy żarłoczność psychiczna, a także przez jednostki dążące do radykalnej i natychmiastowej redukcji masy ciała. W ramach tego reżimu żywieniowego organizm otrzymuje jedynie minimalne ilości płynów – wodę, rozcieńczone wywary warzywne lub mięsne, napary herbat oraz kawę, sporadycznie wzbogacane niewielkimi domieszkami sacharozy bądź produktów mlecznych. Tak drastyczne ograniczenie energetyczne inicjuje szereg reakcji obronnych, których celem jest zachowanie podstawowych funkcji życiowych, jednakże kosztem długoterminowego uszczerbku dla zdrowia fizycznego i psychicznego.

Już w początkowej fazie, tj. po upływie zaledwie trzech dni od rozpoczęcia głodówki, obserwuje się znaczący, około trzydziestoprocentowy spadek stężenia glukozy w krwi obwodowej. Towarzyszy temu obniżenie poziomu insuliny – hormonu regulującego metabolizm węglowodanów – przy jednoczesnym wzroście aktywności glukagonu, który działa jako jego fizjologiczny antagonista. W celu utrzymania odpowiedniego poziomu glukozy, niezbędnego dla prawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego oraz erytrocytów, organizm intensyfikuje proces glukoneogenezy, czyli biosyntezy glukozy z substratów niebędących cukrami prostymi. Jako materiały wyjściowe do tej reakcji metabolicznej wykorzystywane są głównie białka strukturalne oraz rezerwy tłuszczowe zgromadzone w tkankach. W kolejnych etapach postępującego niedożywienia dochodzi do nasilenia katabolizmu zapasowych źródeł energii, w tym glikogenu mięśniowego i wątrobowego, a także fosfokreatyny. Po wyczerpaniu tych rezerw organizm zmuszony jest do mobilizacji tkanki tłuszczowej – początkowo podskórnej, a następnie trzewnej, która pełni funkcję stabilizacyjną dla narządów wewnętrznych. Lipidy stają się wówczas głównym źródłem energii, pokrywając nawet do 85% dziennego zapotrzebowania kalorycznego. W wyniku nasilonej lipolizy w wątrobie dochodzi do akumulacji ciał ketonowych, będących produktami ubocznymi utleniania wolnych kwasów tłuszczowych. W warunkach fizjologicznych ich stężenie we krwi nie przekracza 0,2 mmol/l, jednak podczas długotrwałego głodzenia wartość ta może zostać znacząco przekroczona, prowadząc do rozwoju kwasicy metabolicznej – stanu charakteryzującego się zaburzeniem równowagi kwasowo-zasadowej. Normalne pH krwi (7,35–7,45) ulega obniżeniu, co negatywnie wpływa na funkcjonowanie układu krążenia, powodując tachykardię, arytmie oraz niestabilność ciśnienia tętniczego. Zmiany te kumulują się w postaci niewydolności oddechowej oraz zaburzeń świadomości, co stanowi reakcję adaptacyjną organizmu polegającą na wykorzystaniu ketonów i aminokwasów pochodzących z degradacji białek jako alternatywnych źródeł paliwa metabolicznego.