Insulinooporność - zaburzenie metaboliczne XXI wieku

Oporność na insulinę jest zaburzeniem gospodarki hormonalnej, które dotyka wszystkich grup wiekowych. Co roku przybywa osób dotkniętych tą niedyspozycją, szczególnie w grupie prokreacyjnej z nadwagą i otyłością, ale nie tylko. Problem ten dotyczy również osób o prawidłowej masie ciała, ale z zaburzeniami parametrów składu ciała. Wśród czynników, które wpływają na rozwój oporności na insulinę, znajdują się te, które można modyfikować, dlatego warto zadbać o odpowiedni styl życia, aby zapobiec oporności na insulinę lub spowolnić jej postęp. Im szybciej zostaną podjęte odpowiednie kroki, tym mniej nasili się oporność tkanek na działanie insuliny i będzie można uniknąć cukrzycy oraz jej powikłań w przyszłości. Oporność na insulinę jest zaburzeniem metabolicznym, które polega na zmniejszeniu wrażliwości tkanek (mięśni, tkanki tłuszczowej) lub hepatocytów (komórek wątroby) na działanie insuliny produkowanej przez komórki beta trzustki, co w konsekwencji może prowadzić do nieprawidłowych poziomów glukozy oraz insuliny. Oporność na insulinę poprzedza wystąpienie cukrzycy typu 2 i może przyczyniać się do powstania innych schorzeń, takich jak nadciśnienie tętnicze i choroby serca. Badania wykazały, że obniżenie wrażliwości na insulinę występuje ponad 10 lat przed pojawieniem się cukrzycy typu 2 (J. H. Warram i wsp. 1990). Początkowo oporność na insulinę może przebiegać bezobjawowo, jednak z czasem mogą pojawić się różne sygnały świadczące o jej występowaniu. Objawy przy oporności na insulinę: – obniżenie nastroju, – rozdrażnienie, – problemy z pamięcią i koncentracją, – senność (zwłaszcza po posiłku), – przewlekłe zmęczenie, – bóle głowy, – bóle stawów, – uczucie zimna, – wzmożony apetyt na słodycze, – częste uczucie głodu – 2–3 godziny po posiłku, – trudności z redukcją masy ciała, – zmiany skórne (brunatne plamy na skórze, np. Na karku, na zgięciach łokci). Długotrwała oporność na insulinę może prowadzić do powstania zespołu metabolicznego, czyli współwystępowania cukrzycy, zaburzeń gospodarki lipidowej, nadciśnienia i otyłości trzewnej. Diagnostyka oporności na insulinę odbywa się na podstawie: – wywiadu lekarskiego (zebranie informacji o objawach i ich ocena); – dodatniego wywiadu rodzinnego (zwiększone prawdopodobieństwo, jeśli w rodzinie występuje oporność na insulinę lub/i cukrzyca); – tzw. Krzywej glukozowej i krzywej insulinowej – pomiary stężeń glukozy i insuliny wykonywane jednocześnie w kilku punktach czasowych – najczęściej na czczo, po 1 godzinie i po 2 godzinach od doustnego testu obciążenia glukozą, czyli po wypiciu roztworu 75 g glukozy; – wskaźnika HOMA-IR, wyliczanego na podstawie stężenia glukozy i insuliny na czczo: HOMA-IR = insulinemia na czczo (mU/ml) × glikemia na czczo (mmol/l) ÷ 22,5. W warunkach fizjologicznych HOMA-IR wynosi 1. Wartość wskaźnika, przy którym diagnozuje się oporność na insulinę, jest dyskusyjna, jednak większość specjalistów uważa, że jest nią wartość powyżej 2.

Insulinooporność jest skutkiem kombinacji czynników genetycznych i środowiskowych, które na siebie oddziałują. Zwiększających ryzyko insulinooporności czynników jest wiele, w tym: – występowanie w rodzinie przypadków insulinooporności bądź cukrzycy; – rozpoznanie cukrzycy ciążowej lub urodzenie dziecka o nadmiernej masie ciała; – wiek – im starszy człowiek, tym wyższe ryzyko rozwoju insulinooporności; – płeć – mężczyźni są częściej dotknięci insulinoopornością; – nadwaga i otyłość – stanowi silny bodziec do rozwoju insulinooporności; – ilość tkanki tłuszczowej – zwiększenie jej ilości, zwłaszcza w okolicach brzucha, sprzyja rozwojowi insulinooporności; – niewłaściwy sposób odżywiania – zbyt duże dostarczanie organizmowi energii, przede wszystkim za pośrednictwem tłuszczów pochodzenia zwierzęcego i prostych węglowodanów; – brak aktywności fizycznej – prowadzenie osiadłego trybu życia; – stres – wysokie poziomy stresu mogą przyczynić się do rozwoju insulinooporności; – leki (np. ryfampicyna, olanzapina, tamoksyfen) – mogą przyczynić się do rozwoju insulinooporności; – choroby tarczycy; – niealkoholowe stłuszczenie wątroby; – zaburzenia gospodarki lipidowej; – pierwotna nadczynność przytarczyc; – podwyższone stężenie prolaktyny we krwi; – zespół wielotorbielowatych jajników.

Podstawową terapią w przypadku oporności na insulinę jest równowaga w diecie, która dostarcza niezbędnych składników odżywczych i jest dostosowana do zapotrzebowania energetycznego organizmu, w zależności od płci, masy ciała, wieku i aktywności fizycznej. Zaleca się dietę o niskim indeksie i obciążeniu glikemicznym, ponieważ najmniej pobudza wydzielanie insuliny. W przypadku nadmiernej masy ciała, należy ją zmniejszyć, co zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę. W jednym badaniu, stosowanie diety i zwiększonej aktywności fizycznej przyczyniło się do redukcji masy ciała o 4-5 kg u pacjentów, co zmniejszyło ryzyko oporności na insulinę aż o 58% (J. Tuomilehto i wsp. 2001). Należy pamiętać, że podstawą jest działanie długoterminowe, czyli utrzymanie stałych zmian w nawykach żywieniowych, nie zaś powrót do poprzednich nawyków, gdy cel zostanie osiągnięty. Najważniejsze zasady diety w przypadku oporności na insulinę - Spożywanie regularnych posiłków (pierwszy posiłek powinien być spożyty do godziny po przebudzeniu, a ostatni 2-3 godziny przed snem). - Ograniczenie lub eliminacja przetworzonych produktów, potraw gotowych i fast foodów (zapewniają mniejszą sytość niż żywność niskoprzetworzona i mają negatywny wpływ na gospodarkę hormonalną). - Ograniczenie lub eliminacja cukru (każda postać cukru nie jest wskazana - także wszechobecny syrop glukozowo-fruktozowy, gdyż to właśnie nadmiar cukrów prostych najbardziej zaburza gospodarkę glukozowo-insulinową. Cukier i syrop glukozowo-fruktozowy znajdują się w słodyczach, napojach, sokach, jogurtach owocowych, dżemach, konfiturach, a także w mniej oczywistych produktach, jak wędliny, kiełbasy, przyprawy, pieczywo). - Ograniczenie lub eliminacja alkoholu. - Ograniczenie spożywania soli do 6 g dziennie (co odpowiada 1 łyżeczce, sól jest zawarta w wielu produktach, m.in. w wędlinach, serach, pieczywie). - Ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych (ich źródła to śmietana, masło, sery, tłuste mięso i jego przetwory, jak smalec). - Zwiększenie spożycia wody i herbat ziołowych do minimum 2 l dziennie. Dodatkowo można spożywać kawę - wykazano jej korzystny wpływ na poziom glukozy i zwiększenie insulinowrażliwości tkanek (M. A. Pereira 2006). - Zwiększenie spożycia warzyw i owoców (w szczególności świeżych). Najlepiej, aby warzywa pojawiały się w każdym posiłku, są źródłem witamin, składników mineralnych i błonnika pokarmowego; owoce, zwłaszcza mające niski indeks glikemiczny, można spożywać jako składnik dobrze zbilansowanego posiłku. Owoce jedzone samodzielnie bardziej podnoszą poziom glukozy niż spożyte np. W jogurcie (źródło białka) czy z orzechami (źródło tłuszczów). Owoce i warzywa zawierające antocyjany - aronie, porzeczki, borówki, wiśnie, truskawki, maliny, buraki, brokuły, marchew, szpinak, migdały i pestki dyni - poprawiają wrażliwość tkanek na insulinę. - Zwiększenie spożycia roślin strączkowych (soczewicy, fasoli, ciecierzycy, soi i ich przetworów). Są dobrym źródłem błonnika pokarmowego, który spowalnia wchłanianie węglowodanów, wspomaga poprawę profilu lipidowego i zwiększa insulinowrażliwość tkanek (D. Lau 2007). - Wprowadzenie produktów zbożowych pełnoziarnistych (makaron pełnoziarnisty, ryż brązowy, grube kasze - gryczana, pęczak, bulgur, pieczywo pełnoziarniste, mąkę pełnoziarnistą, płatki owsiane itp. ), jednak należy pamiętać o kontrolowaniu ich ilości. - Wprowadzenie źródła nienasyconych kwasów tłuszczowych (jednonienasyconych - oliwa z oliwek, olej rzepakowy, oliwki, awokado, orzechy, migdały, nasiona słonecznika, pestki dyni, i wielonienasyconych - łosoś, śledź, makrela, siemię lniane, olej lniany, olej z wiesiołka). Jeśli ich proporcje w diecie są odpowiednie, wykazują działanie przeciwzapalne, obniżają poziom cholesterolu LDL i zmniejszają ryzyko wystąpienia schorzeń układu krążenia (K. Achremowicz, K. Szary-Sworst 2005). Badania przeprowadzone przez N. Kasprzyk i M. Kręgielską-Narożną wykazały, że stosowanie zbilansowanych diet wegetariańskiej lub wegańskiej opartych na nieprzetworzonych produktach o niskim indeksie glikemicznym przy jednoczesnym zmniejszeniu spożycia kwasów tłuszczowych nasyconych może działać terapeutycznie u pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. Popularna w ostatnim czasie dieta ketogeniczna (dieta wysokotłuszczowa) nie jest wskazana w dietoterapii insulinooporności, gdyż dominują w niej nasycone kwasy tłuszczowe, kwasy tłuszczowe omega-6 i tłuszcze trans, które zaburzają homeostazę glukozy. Bardzo ważne jest spożywanie odpowiedniej ilości białka, które zapewnia większą sytość, co jest istotne w kontekście redukcji masy ciała.