Prosty sposób na problem zaparć

Statystycznie u ponad 90% pacjentów zaparcia klasyfikowane są jako idiopatyczne, co oznacza, iż nie da się zidentyfikować konkretnej przyczyny organicznej leżącej u ich podłoża. Do schorzeń, których objawem mogą być tego rodzaju zaburzenia, zalicza się między innymi zespół jelita drażliwego (IBS) oraz zaparcia o podłożu czynnościowym. Zgodnie z aktualnie obowiązującymi standardami diagnostycznymi – a mianowicie Kryteriami Rzymskimi IV dotyczącymi zaburzeń czynnościowych układu pokarmowego – rozpoznanie zaparć czynnościowych stawia się wówczas, gdy przez okres co najmniej trzech miesięcy utrzymują się przynajmniej dwa z poniższych objawów: 1. Konieczność intensywnego parcia podczas defekacji, obserwowana w ponad jednej czwartej przypadków wypróżnień. 2. Oddawanie stolca o konsystencji grudkowatej lub twardej, występujące w ponad 25% aktów defekacji. 3. Przewlekłe uczucie niecałkowitego opróżnienia jelita, towarzyszące ponad jednej czwartej wypróżnień. 4. Subiektywne odczucie zablokowania w obrębie okrężnicy lub odbytnicy, pojawiające się w ponad 25% defekacji. 5. Potrzeba manualnego wspomagania procesu wypróżniania (np. przez ucisk na krocze lub palcowe oczyszczanie odbytu), występująca w ponad jednej czwartej przypadków. 6. Zmniejszona częstotliwość samoistnych wypróżnień – mniej niż trzy w ciągu tygodnia. Zaparcia czynnościowe mogą współwystępować zarówno z prawidłową, jak i spowolnioną motoryką jelit. Fizjologicznie czas pasażu treści jelitowej przez okrężnicę wynosi od 20 do 72 godzin, jednak w przypadku zaburzeń motoryki (np. osłabienia perystaltyki) okres ten może ulec wydłużeniu nawet do pięciu dni. Przyczyną bywa również dysfunkcja mięśni odbytnicy, np. nieprawidłowa koordynacja skurczów i rozkurczów zwieracza odbytu. Należy podkreślić, iż sporadyczne epizody zaparć stanowią zjawisko fizjologiczne i mogą być konsekwencją czynników takich jak: zmiana trybu życia (np. częste podróże), niewłaściwa dieta uboga w błonnik, niedostateczna aktywność fizyczna czy też zmiany hormonalne – w szczególności u kobiet w okresie ciąży.

Oprócz powszechnie występujących zaparć czynnościowych, których przyczyna nie leży w chorobach organicznych, istnieje również kategoria zaparć wtórnych – znacznie rzadszych, lecz potencjalnie poważniejszych. Stanowią one konsekwencję schorzeń ogólnoustrojowych, zaburzeń metabolicznych lub hormonalnych bądź działań niepożądanych farmakoterapii. Do najczęstszych przyczyn tego typu zaparć należą między innymi: nowotwory zlokalizowane w obrębie jelita grubego, jajników czy macicy; przewlekłe stany zapalne jelit; cukrzyca; niedoczynność tarczycy; schyłkowa niewydolność nerek; choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Parkinsona czy stwardnienie rozsiane; a także zaburzenia psychiczne, w tym depresja, anoreksja i bulimia. Ponadto, zaparcia mogą być efektem ubocznym przyjmowania określonych grup leków, w szczególności antydepresantów, neuroleptyków, opioidowych środków przeciwbólowych, niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz preparatów hipotensyjnych. W sytuacjach, gdy zaparciom towarzyszą dodatkowe, niepokojące symptomy – takie jak obecność krwi w stolcu, utrzymująca się gorączka, intensywny ból brzucha, nieuzasadniona utrata masy ciała, przewlekłe zmęczenie czy objawy niedokrwistości – bezwzględnie należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu. Podobne działanie zaleca się, gdy istnieje podejrzenie, że problemy z wypróżnianiem są bezpośrednio związane z przyjmowaniem konkretnego leku. Warto wówczas zapoznać się z ulotką preparatu – jeśli zaparcia zostały wymienione jako potencjalne działanie niepożądane, rozważenie zmiany terapii po konsultacji ze specjalistą może okazać się uzasadnione.

Terapia zaparć wtórnych koncentruje się przede wszystkim na eliminacji przyczyny pierwotnej lub dostosowaniu schematu leczenia farmakologicznego. W przypadku zaparć czynnościowych kluczowe znaczenie ma modyfikacja nawyków życiowych. Przy braku objawów alarmowych, takich jak krwawienie z przewodu pokarmowego czy nagła utrata masy ciała, można podjąć samodzielne działania terapeutyczne. Zaburzenia defekacji często wynikają z nieodpowiednio zbilansowanej diety oraz siedzącego trybu życia. Konieczne jest zatem krytyczne przeanalizowanie dotychczasowego modelu żywieniowego pod kątem zgodności z zaleceniami dietetycznymi oraz wdrożenie systematycznej aktywności fizycznej, co sprzyja perystaltyce jelit.

Zapewnienie organizmowi odpowiedniej ilości błonnika pokarmowego – czyli 25–30 gramów dziennie – nie stanowi wyzwania, jeśli stosujemy się do zasad zbilansowanego żywienia. Głównymi jego źródłami są produkty pełnoziarniste, takie jak kasze (szczególnie gryczana i jęczmienna), otręby, płatki zbożowe (owsiane, jęczmienne oraz inne), pieczywo pełnoziarniste, świeże owoce, warzywa, rośliny strączkowe (fasola, soczewica, groch, ciecierzyca), a także orzechy i migdały. Wystarczy przestrzegać kilku prostych wytycznych: 1. Systematycznie wybierać produkty z pełnego przemiału, np. chleb razowy, makaron pełnoziarnisty czy brązowy ryż. 2. Wprowadzić do jadłospisu kasze (minimum trzy do czterech razy w tygodniu), zwłaszcza gryczaną, jęczmienną (pęczak) oraz ryż brązowy. 3. Spożywać co najmniej trzy porcje warzyw i jedną porcję owoców każdego dnia. 4. Kilkakrotnie w tygodniu sięgać po orzechy, migdały lub nasiona. 5. Co najmniej dwa razy w tygodniu włączać do posiłków rośliny strączkowe, takie jak soczewica, fasola, groch czy ciecierzyca. Poniżej przedstawiono przykładowy zestaw produktów, których spożycie w ciągu dnia pozwala dostarczyć około 27 gramów błonnika: – Dwie kromki chleba żytniego pełnoziarnistego (70 g), – Średniej wielkości pomidor (170 g), – Garść migdałów (30 g), – Porcja kaszy gryczanej (50 g), – Surówka z marchewki (100 g), – Jedno średnie jabłko (180 g). Aby uniknąć niepożądanych skutków ubocznych, takich jak wzdęcia, gazy czy uczucie dyskomfortu, zaleca się rozłożenie produktów bogatych w błonnik na kilka posiłków w ciągu dnia. Można również stopniowo zwiększać ich ilość w diecie, np. zastępując część produktów rafinowanych ich pełnoziarnistymi odpowiednikami (jedna kromka chleba białego i jedna kromka razowego, połowa porcji makaronu białego i połowa pełnoziarnistego). Należy pamiętać, że przy spożyciu 25–30 gramów błonnika lub więcej, kluczowe jest utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia organizmu, ponieważ włókno pokarmowe wchłania wodę, co wspomaga jego prawidłowe działanie w przewodzie pokarmowym.

Błonnik pokarmowy, będący składnikiem nieulegającym trawieniu w przewodzie pokarmowym, dzieli się na dwie podstawowe frakcje: nierozpuszczalną oraz rozpuszczalną w wodzie. Ta druga kategoria charakteryzuje się zdolnością do absorpcji wody z jelit, co prowadzi do zwiększenia masy i miękkości stolca, ułatwiając tym samym jego przemieszczanie się przez jelita. Należy podkreślić, że błonnik wiąże znaczące ilości wody, co skutkuje jej większą utratą wraz z wypróżnieniami. W związku z tym niezbędne jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia organizmu – zaleca się spożywanie co najmniej dwóch litrów płynów dziennie w przypadku kobiet oraz minimum dwóch i pół litra dla mężczyzn, aby zrekompensować straty i utrzymać prawidłową konsystencję stolca.

W ofercie aptecznej znajdują się preparaty o działaniu pobudzającym perystaltykę jelit, takie jak bisakodyl czy preparaty senesowe, które można nabyć bez recepty. Według ekspertów z Kanadyjskiego Towarzystwa Badań Jelitowych (The Canadian Society of Intestinal Research), przedłużone ich stosowanie może prowadzić do upośledzenia fizjologicznych funkcji okrężnicy oraz do zjawiska uzależnienia organizmu, objawiającego się zaburzeniami prawidłowej pracy jelit po zaprzestaniu terapii. Niemniej jednak, jak podkreśla D. M. Brenner w publikacji zamieszczonej w prestiżowym czasopiśmie "Gastroenterology", dotychczasowe badania naukowe nie dostarczyły jednoznacznych dowodów potwierdzających występowanie tych działań niepożądanych. Zaleca się, aby środki te były wykorzystywane jedynie sporadycznie, w sytuacjach wyjątkowych, a nie jako standardowe rozwiązanie problemów z wypróżnianiem. Systematyczne przyjmowanie leków stymulujących perystaltykę bez nadzoru specjalisty medycznego jest niewskazane – decyzję dotyczącą farmakoterapii zaparć, doboru konkretnego preparatu oraz czasu trwania leczenia powinien podjąć kwalifikowany lekarz.

Na podstawie zaleceń wydanych przez Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) w 2014 roku, w kontekście zaparć czynnościowych u dzieci oraz młodzieży, kluczowe znaczenie ma przestrzeganie norm dotyczących spożycia błonnika pokarmowego, dostosowanych do wieku i płci. Eksperci podkreślają, że nie istnieją wystarczające dowody naukowe uzasadniające stosowanie dodatkowej suplementacji błonnikiem, gdyż jej wpływ na poprawę perystaltyki jelit lub zmniejszenie nasilenia objawów pozostaje nieudowodniony. Równie istotne jest utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia organizmu, zgodnego z fizjologicznymi zapotrzebowaniami dla danej grupy wiekowej – przeprowadzone analizy nie wykazały, aby zwiększone spożycie płynów przekładało się na częstsze oddawanie stolca lub łagodzenie dolegliwości towarzyszących zaparciom. Interesujące wnioski płyną z badań ankietowych przeprowadzonych wśród 386 brazylijskich nastolatków w wieku 14–19 lat, gdzie u dziewcząt zaobserwowano istotną statystycznie korelację między niskim spożyciem błonnika w diecie a występowaniem epizodów zaparć. Dodatkowo, średni wskaźnik masy ciała (BMI) wśród badanych dziewcząt z problemami defekacyjnymi okazał się znacząco wyższy w porównaniu do grupy bez takich objawów. Zebrane dane sugerują, że utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz zapewnienie optymalnej podaży błonnika mogą stanowić kluczowe elementy profilaktyki zaparć czynnościowych w tej grupie wiekowej.

Dane opracowane na podstawie najnowszych zaleceń dietetycznych dla społeczeństwa polskiego, zawartych w publikacji "Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie" pod redakcją naukową prof. Mirosława Jarosza oraz zespołu specjalistów, wydanej przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny w Warszawie w roku 2020. Materiał uwzględnia aktualne stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci w sprawie prawidłowego nawodnienia organizmu w okresie rozwojowym.

Obecne dowody naukowe nie potwierdzają jednoznacznie skuteczności żadnego konkretnego szczepu probiotycznego w terapii zaparć. Jak wskazują badacze, w tym E. Dimidi i współpracownicy, istnieją jednak doniesienia o modyfikacjach składu mikrobioty jelitowej u pacjentów z przewlekłymi zaburzeniami pasażu. Analizy wykazały redukcję populacji korzystnych bakterii, takich jak *Bifidobacterium* oraz *Lactobacillus*, których obecność w zdrowej florze jelitowej jest kluczowa. Metabolity bakteryjne, w szczególności krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, mogą oddziaływać na perystaltykę jelit poprzez aktywację śluzówkowych receptorów enterycznych. Wybrane badania, między innymi przeprowadzone przez zespół Y. X. Yang, zademonstrowały pozytywny wpływ szczepu *B. lactis* DN-173010 na parametry wypróżnień – u uczestników eksperymentu zaobserwowano zarówno poprawę konsystencji stolca, jak i wzrost częstotliwości defekacji. Niemniej jednak, ze względu na heterogeniczność wyników i brak jednoznacznych dowodów, nie można obecnie zidentyfikować konkretnego szczepu o udokumentowanej efektywności terapeutycznej. W większości przypadków podstawowe zalecenia obejmują modyfikację diety (zwiększenie podaży błonnika pokarmowego), optymalizację nawodnienia organizmu oraz regularną aktywność fizyczną. Decyzję o ewentualnym wdrożeniu farmakoterapii powinien podjąć lekarz pierwszego kontaktu, natomiast w sytuacjach opornych na standardowe interwencje niezbędna jest konsultacja gastroenterologiczna w celu przeprowadzenia pogłębionej diagnostyki.