ONS – co to są doustne suplementy diety

Według oficjalnej definicji sformułowanej przez Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu, znane pod skrótem ESPEN (z angielskiego: *The European Society for Clinical Nutrition and Metabolism*), **doustne suplementy odżywcze** (w skrócie ONS, od *Oral Nutrition Supplements*) stanowią specjalistyczne preparaty dostępne w różnych postaciach fizycznych – jako płyny o różnej lepkości, kremy o konsystencji półpłynnej lub proszki przeznaczone do rozpuszczania. Ich podstawowym zadaniem jest uzupełnianie dziennego zapotrzebowania organizmu na energię oraz kluczowe składniki odżywcze, w tym makro- i mikroelementy. Zależnie od konkretnej formuły, produkty te mogą być gotowe do natychmiastowego spożycia – przykładowo w postaci napoju pakowanego w butelki lub saszetki – albo pełnić funkcję bazy do samodzielnego przygotowania odżywczego roztworu. Alternatywnie, mogą służyć jako dodatek wzbogacający tradycyjne posiłki lub napoje, zwiększając ich wartość kaloryczną i odżywczą. Klasyfikowane są one jako **żywność specjalnego przeznaczenia medycznego**, co oznacza, że ich stosowanie podlega ścisłej kontroli lekarskiej. Przeznaczone są przede wszystkim dla pacjentów, u których wystąpiły zaburzenia zdolności do prawidłowego przyjmowania, trawienia lub absorpcji pokarmów bądź wybranych składników odżywczych – czy to na skutek chorób przewlekłych, ostrych stanów klinicznych, czy też powikłań pooperacyjnych. Dodatkowo, ONS znajdują zastosowanie w przypadkach, gdy konwencjonalna dieta nie jest w stanie zaspokoić zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego organizmu, co często ma miejsce w przebiegu różnorodnych schorzeń somatycznych (źródło: Cederholm i współpracownicy, publikacja z 2017 roku).

Doustne preparaty odżywcze specjalnego przeznaczenia medycznego stanowią niezwykle zróżnicowaną kategorię produktów, która umożliwia dostosowanie się do indywidualnych wymagań różnorodnych grup pacjentów. Pod względem składu chemicznego oraz wartości odżywczej można wyróżnić dwie fundamentalne podkategorie: **preparaty o pełnowartościowym profilu odżywczym** oraz **preparaty o profilu odżywczym niekompletnym**. Pierwsza z wymienionych grup – czyli preparaty pełnowartościowe – zapewniają pełen zestaw niezbędnych składników pokarmowych, w ilościach odpowiadających zaleceniom dietetycznym dla populacji zdrowych osób. Stosowane są one zarówno jako **uzupełnienie codziennej diety** u pacjentów, u których występują trudności w spożywaniu wystarczającej ilości tradycyjnych posiłków, jak również mogą pełnić funkcję **jedynego źródła energii, makro- i mikroelementów** w sytuacjach, gdy konwencjonalne żywienie jest niemożliwe lub niewystarczające. Z kolei preparaty o niepełnym profilu odżywczym charakteryzują się zawartością jednego lub kilku wybranych składników w zwiększonych stężeniach, jednakże nie dostarczają one pełnego spektrum niezbędnych substancji odżywczych. W związku z tym ich stosowanie powinno odbywać się **wyłącznie jako suplementacja uzupełniająca standardową dietę**, a nie jako zamiennik całościowego żywienia. Ponadto, preparaty te różnią się między sobą pod względem **gęstości energetycznej** – dostępne są wersje o standardowej, jak i podwyższonej kaloryczności, a także o zmodyfikowanej zawartości białek lub tłuszczów (z obniżonym lub podwyższonym udziałem tych składników). Część produktów wzbogacona jest o **bioaktywne składniki funkcjonalne**, takie jak błonnik pokarmowy, specyficzne kwasy tłuszczowe czy aminokwasy, podczas gdy inne poddawane są procesom redukcji zawartości określonych substancji (np. preparaty o obniżonej zawartości elektrolitów). Dodatkowo, niektóre z nich pełnią **funkcje modyfikacyjne**, przykładowo zmieniając konsystencję tradycyjnych potraw poprzez zagęszczanie, co w przypadku określonych schorzeń lub zaburzeń połykania znacząco ułatwia proces spożywania posiłków.

Dokument ten przedstawia kompleksowe zalecenia dotyczące stosowania doustnych preparatów odżywczych (ONS) jako strategii interwencyjnej w przypadkach istniejącego niedożywienia lub wysokiego ryzyka jego wystąpienia. Omówiono szczegółowo grupy pacjentów, u których suplementacja może przynieść wymierne korzyści zdrowotne, w tym osoby starsze z zaburzeniami apetytu i trudnościami w samodzielnym przygotowywaniu posiłków, chorych onkologicznych narażonych na zwiększone zapotrzebowanie metaboliczne, a także pacjentów z chorobami przewlekłymi takimi jak mukowiscydoza, schorzenia zapalne jelit czy przewlekła choroba nerek. Przedstawiono również aktualne dowody naukowe potwierdzające skuteczność ONS w poprawie parametrów odżywienia, masy ciała i jakości życia, z uwzględnieniem ograniczeń obecnych badań i potrzeby dalszych analiz.

Odżywki specjalnego przeznaczenia medycznego (ONS) najczęściej dostępne są w postaci płynnej, co umożliwia ich bezpośrednie spożycie prosto z opakowania. Kluczowym aspektem jest kontrolowane tempo konsumpcji – produkt należy przyjmować stopniowo, małymi porcjami rozłożonymi w czasie, optymalnie przez okres od trzydziestu minut do pełnej godziny. Ze względu na wysokie stężenie składników energetycznych i odżywczych, zbyt szybkie spożycie mogłoby przeciążyć układ pokarmowy, utrudniając efektywne wchłanianie niezbędnych substancji. Ponadto, nagłe wypicie dużej ilości preparatu może prowokować niepożądane reakcje jelitowe, takie jak biegunka. Niektórzy pacjenci mogą odczuwać dyskomfort związany z konsystencją lub smakiem suplementu. W takich sytuacjach zaleca się kreatywne włączenie odżywki do codziennych posiłków – na przykład poprzez dodatek do ciast, kasz, koktajli, zup lub sosów. Maskowanie smaku preparatu innymi składnikami oraz podawanie go w znanych i lubianych potrawach może znacząco poprawić akceptowalność żywieniową u osób wymagających wsparcia odżywczego.

Preparaty odżywek doustnych (ONS) są powszechnie dostępne zarówno w sprzedaży internetowej, jak i w sieci aptek stacjonarnych. Asortyment obejmuje zróżnicowane suplementy o odmiennych składach oraz szerokiej gamie profili smakowych, co ułatwia indywidualne dopasowanie do specyficznych wymagań żywieniowych oraz preferencji smakowych pacjentów. Należy podkreślić, że zakup nie wymaga posiadania recepty lekarskiej, jednakże przed rozpoczęciem suplementacji zaleca się konsultację z lekarzem prowadzącym w celu doboru optymalnego preparatu oraz monitorowania jego stosowania. Warto zaznaczyć, że obecnie preparaty te nie podlegają refundacji ze środków publicznych.