Nadmierna aktywność tarczycy - przyczyny, objawy i metody leczenia

Nadczynność tarczycy, w języku medycyny znana jako hipertyreoza, jest stanem, w którym gruczoł tarczycy produkuje zbyt dużo hormonów T3 i T4. Tarczyca jest niewielkim gruczołem usytuowanym w dolnej części szyi. Hormony, które wytwarza, to tyroksyna (T4), trójjodotyronina (T3) oraz kalcytonina. Kalcytonina odpowiada za utrzymanie odpowiedniego poziomu wapnia w organizmie. Nadczynność tarczycy może być wywołana różnymi czynnikami, takimi jak choroba Gravesa-Basedowa, zapalenie tarczycy, guzy tarczycy lub nadmierne spożycie jodu. Objawami nadczynności tarczycy mogą być nadmierna potliwość, przyspieszony tętno, drżenie rąk, utrata masy ciała, osłabienie mięśni, zakłócenia snu, zmniejszona tolerancja na ciepło oraz trudności z pamięcią i koncentracją.

Hiperaktywność tarczycy może być skutkiem takich czynników jak: choroba Gravesa-Basedowa, guzkowe nadczynne choroby tarczycy (choroba Plummera - wieloguzkowe autonomiczne adenomy, choroba Goetscha - pojedynczy guzek tarczycy, rozproszone mikroguzki w całej tarczycy), zespół jod-Basedow, hipermetabolizm spowodowany nadmiarem jodu w organizmie, nadmierna funkcja tarczycy współwystępująca z innymi chorobami tarczycy, np. zapaleniami, nowotworami, nadmiernym przyjmowaniem leków zawierających jod lub hormony tarczycy w leczeniu niedoczynności tarczycy, przejściowe nadczynności tarczycy występujące w przebiegu zapalenia tarczycy, np. w zapaleniu tarczycy typu Hashimoto, oraz wtórne nadczynności tarczycy wywołane nadmiernym wydzielaniem TSH z przysadki. Choroba Gravesa-Basedowa jest najczęstszą przyczyną hiperaktywności tarczycy i ma podłoże autoimmunologiczne. Organizm produkuje autoprzeciwciała przeciwko receptorowi dla TSH (TRAb), które pobudzają receptory tarczycy do zwiększonego wydzielania hormonów T3 i T4. Przyczyna choroby nie jest dokładnie znana, ale podejrzewa się, że jest to wpływ czynników genetycznych i środowiskowych. Guzkowe nadczynne choroby tarczycy są kolejną częstą przyczyną hiperaktywności tarczycy i wynikają z rozrostu nabłonka pęcherzykowego tarczycy, który wydziela hormony tarczycy w sposób autonomiczny, niezależny od TSH.

Objawy nadczynności tarczycy są wynikiem nadmiernej produkcji hormonów przez gruczoł. Tarczyca i jej hormony odpowiadają za regulację szeregu procesów metabolicznych, takich jak metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów, przemiany energetyczne i produkcję ciepła, funkcjonowanie mózgu oraz układu nerwowego obwodowego, gospodarkę wapniowo-fosforanową oraz wodną. Nadczynność tarczycy może zwiększyć metabolizm ciała nawet aż do 60%. Objawy nadczynności tarczycy obejmują: - niepokój, - nadmierne pocenie się, - nadwrażliwość na ciepło, - przyspieszony rytm pracy serca, - kołatanie serca, - osłabienie mięśni, - utratę masy ciała, - duszność, - zwiększony apetyt, - biegunki, - występowanie kaszlu, - drżenie rąk, - bezsenność, - wytrzeszczenie gałek ocznych.

Przełom tarczycowy jest stanem niebezpiecznym, który może zagrozić zdrowiu i nawet życiu. Objawy przełomu tarczycowego przypominają objawy nadczynności, ale są bardziej nasilone. Przełom tarczycowy może wystąpić u osób z niezdiagnozowaną lub nieodpowiednio leczoną nadczynnością tarczycy. Przyczynami przełomu mogą być: infekcja, poważne choroby, operacje chirurgiczne, przedawkowanie hormonów tarczycowych, intensywny stres, ciąża. Objawami przełomu tarczycowego są: wzrost stężenia hormonów tarczycowych, wysoka gorączka (nawet do 40°C), nadmierna potliwość i odwodnienie, nadmierne pobudzenie bądź stan odwrotny prowadzący do śpiączki, objawy niewydolności serca. W przypadku przełomu tarczycowego śmiertelność wynosi 30–50%, dlatego przełom tarczycowy wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

Diagnozowanie nadczynności tarczycy opiera się na wykonaniu badań laboratoryjnych poziomu TSH, który jest obecnie najczulszej i najdokladniejszej metodą wykrywania zaburzeń czynności tarczycy. Następnie przeprowadza się oznaczanie fT3 oraz fT4. Jeżeli poziom TSH jest niższy niż wartość referencyjna, zaleca się dodatkowe badania fT3 i fT4. Należy jednak pamiętać, że prawidłowe stężenie TSH nie wyklucza nadczynności tarczycy, ponieważ może być obserwowane w przypadku subklinicznej i wtórnej nadczynności. Pomimo że wartości TSH w zakresie wartości referencyjnych oznaczają zwykle prawidłowe funkcje tarczycy, należy mieć na uwadze, że Punkt regulacyjny stężenia fT4, regulujący wydzielanie TSH przez przysadkę, jest osobniczo zmienny. Oznaczanie stężenia fT3 jest przydatne w prognozowaniu nawrotu choroby Gravesa-Basedowa lub w przypadku podejrzenia nadczynności tarczycy wywołanej amidaronem. W zależności od charakteru nadczynności tarczycy, stężenie TSH może być różne. W przypadku pierwotnej nadczynności TSH jest zmniejszone, a w przypadku wtórnej nadczynności zwiększone lub w normie. W diagnostyce nadczynności tarczycy przydatne są również badania immunologiczne oceniające stężenie przeciwciał przeciwko receptorowi dla TSH (TRAb), co pozwala na określenie przyczyny nadczynności tarczycy. Inne pomocnicze badania laboratoryjne, które mogą być przydatne przy rozpoznaniu nadczynności tarczycy, to morfologia krwi (u osób z nadczynnością może występować anemia, obniżona liczba neutrofilów, zwiększona liczba limfocytów, monocytów i eozynofilów), lipidogram (zmniejszenie cholesterolu całkowitego i LDL, nieznaczne podwyższenie HDL i zmniejszenie triglicerydów), zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej (ALT), zwiększenie stężenia wapnia całkowitego. U osób z podejrzeniem nadczynności tarczycy o podłożu morfologicznym wykonuje się badanie ultrasonograficzne (USG). Nadczynność tarczycy powinna być różnicowana ze stanami lękowymi oraz guzem chromochłonnym nadnerczy, ponieważ nadmiar katecholamin daje podobne objawy jak w przypadku nadmiaru hormonów tarczycy.

Metody leczenia przewlekłej nadczynności tarczycy zależą od przyczyny choroby i innych czynników, takich jak wiek pacjenta, stopień nasilenia oraz współistnienie innych chorób. Lekarze indywidualnie wybierają metody leczenia, które mogą obejmować: - leki przeciwtarczycowe takie jak tiamazol i propylotiouracyl, które zmniejszają produkcję hormonów tarczycy, - beta-blokery jako leczenie wspomagające, stosowane u osób z objawami sercowo-naczyniowymi i drżeniem rąk, - leczenie jodem promieniotwórczym, które nie jest zalecane dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, - leczenie chirurgiczne, polegające na usunięciu tarczycy, stosowane w przypadku podejrzenia złośliwego nowotworu tarczycy. W leczeniu przewlekłej nadczynności tarczycy, oprócz farmakoterapii, kluczowe jest również stosowanie odpowiedniej diety. Dieta powinna być zrównoważona i opierać się na zasadach zdrowego odżywiania, ponieważ pacjenci z nadczynnością tarczycy często doświadczają utraty masy ciała. W skład diety powinny wchodzić: - produkty o wysokiej wartości energetycznej i odżywczej, takie jak suszone owoce, nasiona, orzechy, awokado czy oleje roślinne, - białko z chudego mięsa, ryb, jaj i surowych nasion strączkowych, - tłuszcz głównie roślinnego pochodzenia, bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, takie jak oliwa z oliwek, olej lniany, olej rzepakowy, nasiona lnu, pestki dyni, słonecznik, awokado, - węglowodany, głównie z pełnoziarnistych produktów zbożowych, warzyw i owoców, - wapń i witamina D, które są istotne dla homeostazy kostnej, - jod, który odgrywa istotną rolę w przebiegu pracy tarczycy, ale w nadmiarze może prowadzić do nadczynności tarczycy, - kwasy tłuszczowe omega-3, które wykazują immunostymulujące i przeciwzapalne działanie.