Berberyna – źródło, działanie, stosowanie jako suplement diety

Berberys pospolity (*Berberis vulgaris* L.) to krzew liściasty osiągający wysokość do dwóch metrów, wyróżniający się szarobrunatną, podłużnie spękaną korą oraz kanciastymi, kolczastymi pędami. Jego liście mają kształt eliptyczny, a drobne, złocistożółte kwiaty zebrane są w zwisające grona, rozkwitające w okresie od późnej wiosny do wczesnego lata – zazwyczaj między majem a czerwcem. Owocem jest jaskrawoczerwony, podłużny pestkowiec o kwaśnym smaku. Roślina ta występuje naturalnie na obszarach umiarkowanych, w tym na terenach uprawnych, skrajach lasów, w zaroślach śródleśnych oraz na nasłonecznionych zboczach i polanach, choć w niektórych regionach Polski jej populacje są znacznie zredukowane. W celach zielarskich wykorzystuje się korę z młodych gałęzi, korzenie, liście oraz dojrzałe owoce, które zawierają bogaty kompleks bioaktywnych związków: kwasy organiczne (m.in. jabłkowy i cytrynowy), witaminę C (kwas askorbinowy), polifenole (w tym flawonoidy i antocyjany), pektyny, garbniki, sole mineralne (potasu, wapnia, magnezu) oraz alkaloidy izochinolinowe – z dominującą berberyną, skoncentrowaną przede wszystkim w korze i liściach [1].

Berberyna stanowi alkaloid pochodzenia roślinnego, którego stężenie w berberysie (Berberis spp.) wynosi około 1,24% suchej masy – co zostało udokumentowane w badaniach cytowanych pod pozycją [2]. Ponadto, ten bioaktywny związek występuje również, choć w mniejszych ilościach, w innych gatunkach flory leczniczej, takich jak: złotnica kanadyjska (Hydrastis canadensis), koptyś chiński (Coptis chinensis), arcangelizja żółta (Arcangelisia flava), berberys kolczasty (Berberis aquifolium) czy berberys ostrolistny (Berberis aristata). Historia zastosowań berberyny sięga epoki średniowiecza, kiedy to jej terapeutyczne właściwości były doceniane i propagowane przez wybitne postaci ówczesnej medycyny naturalnej. Jedną z najbardziej wpływowych zwolenniczek tego związku była święta Hildegarda z Bingen – benedyktynka, mistyczka i autorka dzieł z zakresu ziołolecznictwa, której wkład w rozwój fitoterapii pozostaje nieoceniony do dnia dzisiejszego.

Badania prowadzone nad berberyną dały możliwość poznania jej wielokierunkowego oddziaływania na organizm.. Związek wykazuje bowiem: zastosowanie w cukrzycy i insulinooporności – badanie opublikowane na łamach Metabolism wskazuje na znaczącą poprawę wrażliwości insulinowej i obniżenie poziomu glukozy we krwi dzięki zastosowaniu berberyny u diabetyków.. Wnioski z badania sugerują, iż berberyna jest bardzo skutecznym lekiem w terapii cukrzycy typu 2.. , porównywalnym efektywnością z działaniem leku pierwszego rzutu, jakim jest metformina.. We wspomnianym badaniu, suplementacja berberyną spowodowała znaczący spadek stężenia glukozy i insuliny na czczo oraz poziomu hemoglobiny glikowanej (markeru wyrównania cukrzycy).. Berberyna poprawiła również funkcje wątroby, co przejawiało się obniżeniem poziomu trójglicerydów oraz markerów jej niewydolności.. Te działania sprawiają, iż berberyna jest idealnym suplementem dla osób zmagających się z zaburzeniami glikemii oraz związanymi z tym często problemami z czynnością wątroby [3].. Berberyna opóźnia również rozkład cukrów złożonych do prostych, co przyczynia się do mniej gwałtownych „skoków” poziomu glukozy we krwi.. Jako tzw. Insulinomimetyk, potrafi naśladować działanie insuliny, tym samym zwiększając zużycie glukozy, polepszając jej transport przez wyściółkę jelitową i receptory GLUT-1; korzystne działanie w redukcji masy ciała – zdolność do nasilenia aktywności adiponektyny (hormonu wydzialanego przez tkankę tłuszczową, którego rolą jest m.. in. Poprawa wrażliwości insulinowej oraz nasilenie utleniania kwasów tłuszczowych w procesach metabolicznych) sprawia, iż berberyna jest suplementem wspomagającym redukcję masy ciała – nie tylko poprzez regulację glikemii, ale i wpływ na hormony wydzielane przez tkankę tłuszczową.. Przez oddziaływanie na takie elementy jak np.. SIRT-1 pozytywnie wpływa na metabolizm, pracę mitochondriów, przemiany tlenowe i regulację apetytu.. Wiele badań donosi o pozytywnej roli berberyny we wspomaganiu terapii zespołu metabolicznego, otyłości i cukrzycy typu 2; pozytywny wpływ na pamięć – berberyna może być stosowana jako suplement polepszający memoryzację i funkcje kognitywne głównie poprzez wpływ na szlaki cholinergiczne.. Wykazuje również działanie ochronne w stosunku do komórek nerwowych.. Ma zdolność przywracania odpowiedniego poziomu czynnika odpowiedzialnego za polepszenie pracy już istniejących neuronów oraz powstawanie nowych.. Berberyna zapobiega również uszkodzeniu komórek nerwowych na skutek zbyt małej podaży krwi, np.. W wyniku zakrzepów [8]; zdolność do poprawy stanu jelit – berberyna wpływa pozytywnie zarówno na pracę narządu, jak i warstwę nabłonka jelit oraz tzw.. Połączeń ścisłych (ang.. tight junctions ). Te ostatnie pełnią kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu tzw.. Bariery jelitowej, która chroni przed wnikaniem patogenów, toksyn i komponentów pokarmowych ze światła jelita do krwioobiegu.. Prawidłowa czynność bariery jelitowej jest czynnikiem, który może zapobiec rozwojowi alergii pokarmowych typu opóźnionego, a nawet chorób autoimmunologicznych.. Berberyna pozytywnie przyczynia się również do zmniejszenia dysbiozy jelitowej, poprzez ograniczenie ilości bakterii beztlenowych w jelitach.. Może więc być pomocna w Zespole Jelita Drażliwego lub SIBO; pomoc w leczeniu niealkoholowego stłuszczenia wątroby (NAFLD) – poprzez poprawę wrażliwości insulinowej i funkcji mitochondriów, regulację szlaków białka AMPK oraz ograniczanie stanów zapalnych berberyna jest suplementem pomocnym w leczeniu NAFLD, a jej stosowanie powinno być elementem kompleksowej terapii tego schorzenia [7]; znoszenie stanów zapalnych – dzięki obniżeniu poziomu cytokiny TNF-alfa i podniesieniu poziomu IL-1 i IL-6 berberyna wykazuje zdolność do obniżania odpowiedzi immunologicznej organizmu ukierunkowanej na działanie prozapalne.. Jest więc suplementem pomocnym w chorobach przebiegających z przewlekłym stanem zapalnym – schorzeniach autoimmunologicznych, nowotworach, miażdżycy i otyłości; działanie przeciwwirusowe i antybakteryjne – między innymi na S.. Aureus, Streptococcus, Salmonellae, Shigellae, E.. histolotica, V. Cholerae, Giardia (Lamblia) intestinalis, E.. Coli, Helicobacter pylori także Candida albicans.. Wsparcie w walce z depresją – berberyna wykazuje niewielki wpływ na hamowanie enzymu MAO, który powoduje rozpad serotoniny i związany z tym zanik jej działania na organizm.. Nie jest to jednak silny antydepresant – berberyna jest raczej środkiem, który może wspomagać silniej działające substancje z grupy inhibitorów MAO lub być stosowana w początkach depresji; skuteczność porównywalna ze statynami – leki obniżające cholesterol, poza sztucznym ograniczeniem produkcji tego związku w organizmie mogą wywoływać wiele skutków ubocznych.. Publikacja z 2004 roku udostępniona na łamach Nature Medicine pokazuje, iż berberyna ma szansę znaleźć zastosowanie jako lepsza alternatywa dla statyn.. Trzymiesięczna suplementacja tym związkiem zastosowana w grupie 32 pacjentów ze zdiagnozowaną hipercholesterolemią spowodowała spadek poziomu cholesterolu o 29%, triglicerydów o 35% oraz frakcji LDL o 25%.. Hipocholesterolemiczny mechanizm działania berberyny jest przy tym inny, niż stosowanych dotychczas statyn [4]; pomoc w terapii trudnych leczeniu nowotworów – liczne publikacje wskazują na korzystne działanie antynowotworowe berberyny.. Wykazuje ona skuteczność w hamowaniu progresji kostniakomięsaka – nowotworu tkanki kostnej, zwykle źle rokującego.. Obecny w chorobie ciągły stan zapalny ułatwia postęp zmian nowotworowych.. Berberyna, poprzez hamowanie enzymu kaspaza-1 oraz cytokiny IL-1 ogranicza dalszą progresję nowotworu.. Może się więc okazać pomocna w zatrzymaniu lub ograniczeniu progresji kostnomięsaka [5].. Innym, źle prognozującym nowotworem jest rak wątroby – wysoce oporny na konwencjonalną chemioterapię.. Berberyna, poprzez ograniczenie podziałów komórek nowotworowych wpływa na ograniczenie wzrostu nowotworu, oraz nasila jego apoptozę, czyli śmierć zmienionych patologicznie komórek [6].

Berberyna jest powszechnie dostępna w formie kapsułek, których dawkowanie należy dostosować do wytycznych określanych przez producenta danego preparatu. Alternatywnie, z surowca roślinnego – czyli kory lub korzeni berberysu – można przygotować napar bądź wywar o potencjalnych właściwościach prozdrowotnych. Aby uzyskać napar, należy jedną łyżeczkę suszonego surowca zalać pełną szklanką świeżo zagotowanej wody, następnie przykryć naczynie i pozostawić do zaparzenia przez około dziesięć minut. Gotowy napar zaleca się spożywać w ilości jednej szklanki, jednorazowo lub podzielonej na dwie porcje, przyjmowane przed głównymi posiłkami w ciągu dnia. Z kolei z owoców berberysu można przygotować napar, który można pić wielokrotnie w ciągu dnia. Przygotowanie odwaru wymaga użycia jednej łyżki stołowej pokruszonych owoców, które należy zalać szklanką zimnej wody, a następnie podgrzewać pod przykryciem przez około trzy minuty od momentu zagotowania się płynu. Po zdjęciu z ognia odwar powinien naciągać przez kolejne piętnaście minut. Otrzymany preparat należy spożywać w dawkach wynoszących od ćwierci do połowy szklanki, dwa lub trzy razy dziennie, najlepiej po posiłku. Dla poprawy smaku można dodać naturalny miód, co dodatkowo wzbogaci walory odżywcze napoju.

Suplementacja berberyną jest bezwzględnie przeciwwskazana u noworodków, w szczególności tych z rozpoznaną hiperbilirubinemią, a także u kobiet w okresie ciąży oraz laktacji. Ze względu na zdolność do modyfikowania metabolizmu niektórych substancji leczniczych – między innymi cyklosporyny – konieczna jest konsultacja z lekarzem przed rozpoczęciem kuracji. Pomimo licznych udokumentowanych korzyści zdrowotnych, w tym regulacji poziomu glukozy we krwi, działania przeciwzapalnego oraz antybakteryjnego, jej niewłaściwe stosowanie może prowadzić do niepożądanych skutków. Przegląd dostępnej literatury naukowej potwierdza, że berberyna stanowi obiecujący składnik wspomagający terapię wielu schorzeń, jednak jej bezpieczne i skuteczne wykorzystanie wymaga indywidualnej oceny stanu zdrowia pacjenta.