Nadmierna otyłość - epidemia XXI wieku

Otyłość stanowi przewlekłą chorobę, cechującą się nadmiarem tkanki tłuszczowej w organizmie. Może wystąpić jako samodzielna jednostka chorobowa (otyłość pierwotna) lub jako powikłanie innych schorzeń (otyłość wtórna). Klasyfikacja otyłości opiera się na skali BMI (wskaźnik masy ciała), która dzieli ją na kilka poziomów: poziom I – od 30 do 34,9 kg/m kw., poziom II – od 35 do 39,9 kg/m kw., poziom III – od 40 do 49,9 kg/m kw., otyłość bardzo olbrzymia – od 50 do 59,9 kg/m kw., oraz otyłość super bardzo olbrzymia – 60 kg/m kw. i więcej. Istnieje również inna klasyfikacja, uwzględniająca rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Na tej podstawie można wyróżnić następujące typy otyłości: otyłość gynoidalną (pośladkowo-udową), otyłość androidalną (brzuszną) oraz otyłość ogólną. Otyłość gynoidalna częściej występuje u kobiet i charakteryzuje się nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w obszarze bioder, ud i pośladków. Otyłość androidalna, nazywana również wizceralną, centralną lub typem „jabłka”, cechuje się natomiast nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej i górnych części ciała, takich jak ramiona i szyja. Jest to najbardziej niebezpieczny typ otyłości, ponieważ tłuszcz gromadzi się wokół ważnych życiowo narządów, takich jak wątroba, serce, trzustka i przepona.

W celu ustalenia otyłości często wykorzystuje się wskaźnik BMI (Body Mass Index), choć jest on zbyt ogólny i niezawodny w wielu przypadkach. Wskaźnik WHR (talio-biodro) nie tylko określa występowanie otyłości, ale również jej typ. Można go obliczyć dzieląc obwód talii przez obwód bioder. Otyłość rozpoznaje się, gdy WHR u kobiet przekracza 0,7, a u mężczyzn 0,9. Natomiast otyłość wisceralna stwierdza się, gdy WHR u kobiet wynosi co najmniej 0,85, a u mężczyzn 1,0. Z kolei otyłość gynoidalna występuje poniżej tych wartości. Inny wiarygodny wskaźnik to pomiar standardowych obwodów ciała. Gdy obwód pasa wynosi więcej niż 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet, wskazuje to na otyłość brzuszną. Inna metoda diagnostyczna to pomiar grubości fałdów skórno-tłuszczowych za pomocą urządzenia zwanego fałdomierzem. Grubość fałdów można sprawdzić np. na tricepsach, udach, pod łopatką i koło pępka. Na tej podstawie można określić przybliżony procentowy udział tłuszczu w organizmie. Bardziej zaawansowaną i dokładną metodą, często stosowaną w gabinetach dietetycznych, jest analiza składu ciała oparta na bioimpedancji elektrycznej (BIA). Odbywa się ona za pomocą specjalistycznej wagi lub urządzenia wyposażonego w elektrody. Różne tkanki organizmu o różnym poziomie przewodnictwa elektrycznego, więc przepływający przez nie prąd jest w stanie uwidocznić ilość tkanki mięśniowej, tłuszczowej, kostnej oraz inne parametry. Otyłość stwierdza się zwykle, gdy u kobiet tkanka tłuszczowa przekracza 30% masy ciała, a u mężczyzn 25%.

Nadwaga i otyłość są jednymi z głównych problemów zdrowotnych XXI wieku. W ciągu ostatnich 20 lat liczba osób z problemem nadwagi lub otyłości potroiła się, co przekładają się na groźne konsekwencje zdrowotne. W szczególności, Europa i Stany Zjednoczone mają najwyższe stopy nadwagi i otyłości na świecie. W Europie ponad połowa dorosłych jest nadwaga lub otyła, a co gorsza, statystyki dotyczące dzieci są jeszcze bardziej zaniepokojujące. Około 20% dzieci w Europie ma zbyt dużą masę ciała, z czego jedna trzecia spełnia kryteria otyłości. W Polsce, sytuacja również nie jest optymistyczna, z badań przeprowadzonych przez Centrum Badania Opinii Społecznej w 2014 roku wynika, że 51% Polaków ma nadwagę, z czego aż 17% jest otyłych. W przeważającej mierze osoby z zaburzeniami masy ciała to mężczyźni oraz osoby starsze. Polska ma jeden z najwyższych wskaźników ogromnej otyłości. Szacuje się, że do operacji bariatrycznych kwalifikuje się nawet 1,5 miliona osób. Statystyki dotyczące polskich dzieci również nie są przyjemne. Badania przeprowadzone przez Instytut Żywności i Żywienia w 2012 roku pokazały, że ponad 15% dzieci i młodzieży w Polsce ma nadwagę lub jest otyła. Biorąc pod uwagę alarmujące wyniki, warto zwrócić uwagę społeczeństwa na problem nadwagi i otyłości, który można zwalczyć za pomocą profilaktyki, kampanii społecznych, edukacji najmłodszych oraz ich rodziców, zapewnienia dzieciom dostępu do zdrowej żywności w szkołach i przedszkolach oraz bezpłatnych porad dietetyka w przychodniach rodzinnych.

Choroba zwykle posiada wiele aspektów przyczynowych. Można je klasyfikować jako genetyczne, środowiskowe, psychologiczne i inne. Są one głównymi czynnikami w kumulowaniu się nadmiaru tłuszczu w naszym ciele, które wynikają z nadmiaru energii w diecie i niedoboru aktywności fizycznej. Najczęściej występującym problemem dla osób z otyłością jest uzależnienie od słodyczy, przekąsek, napojów gazowanych i alkoholu. Nie tylko nasze preferencje żywieniowe, ale także sposób jedzenia wpływa na naszą kondycję fizyczną. Jeżeli jemy w pośpiechu lub nie jesteśmy skupieni na posiłku, nasz apetyt może nasilać się, co prowadzi do częstszego łaknienia. Statystycznie, otyłość jest największym problemem w krajach wysoko rozwiniętych, gdzie dostęp do żywności jest łatwy, a reklamy żywności są powszechne, szczególnie dla dzieci, które są podatne na ich wpływ. Nasze współczesne życie jest bardzo siedzące z powodu postępu technologicznego. Inne problemy obejmują także zmniejszenie jakości produktów spożywczych ze względu na zawartość konserwantów, wzmacniaczy smaku i zapachu oraz barwników. Poza czynnikami dietetycznymi i stylem życia istnieją także pośrednie przyczyny otyłości, takie jak zaburzenia hormonalne (w tym niedoczynność tarczycy), wrodzone choroby metaboliczne, rzadkie zespoły genetyczne lub leki. Dodatkowym problemem są zaburzenia związane z regulacją apetytu, takie jak niski poziom leptyny i wysoki poziom greliny. Leptyna jest hormonem wydzielanym przez tkankę tłuszczową, który informuje mózg o poziomie zgromadzonych zapasów energii. Jednak podczas gdy osoby z otyłością mają wysoki poziom tego hormonu, ich mózgi nie reagują na niego, co prowadzi do poczucia głodu i chęci do spożywania większej ilości kalorii. Insulinooporność jest podobna i powoduje problemy z hiperglikemią oraz trudności z odchudzaniem się. Grelinę nazywa się hormonem głodu, ponieważ jest ona wytwarzana głównie w żołądku i powoduje, że osoby z otyłością odczuwają stałe głodne uczucie, pomimo spożywania nadmiaru kalorii. Starzenie się także może wpłynąć na rozwój otyłości poprzez zmiany hormonalne, które zwiększają skłonność do otyłości. U mężczyzn poziom testosteronu zmniejsza się z wiekiem, co prowadzi do utraty masy mięśniowej. Z kolei u kobiet zmiany hormonalne (estrogenów) mogą spowolnić metabolizm. Stres, zatrucia i brak snu również mogą przyczynić się do rozwoju otyłości, ponieważ obniżają poziom leptyny, a zwiększają poziom greliny i kortyzolu, co prowadzi do większego łaknienia. Aspekty psychologiczne również odgrywają rolę w rozwoju otyłości, ponieważ jedzenie może pomóc w radzeniu sobie ze stresem i poprawić nastroje, ponieważ po spożyciu przekąski wydzielają się endorfiny. Słodycze silnie pobudzają ośrodki odpowiadające za przyjemność w mózgu, co prowadzi do uzależnienia od żywności. Warto również wspomnieć, że predyspozycje do otyłości są kształtowane od etapu życia płodowego. Dieta matki może wpłynąć na przyszłe zdrowie dziecka, a także okres po porodzie jest kluczowy dla rozwoju zdrowia dziecka. Karmienie piersią może zmniejszyć ryzyko otyłości u dziecka, choć nie jest to pewne.

Dieta dla osoby z otyłością, podobnie jak w przypadku innych dolegliwości, powinna być dostosowana indywidualnie. Chociaż równowaga energetyczna ma duże znaczenie, liczenie kalorii nie zawsze ma sens. Organizm jest skomplikowaną maszynerią, więc podczas odchudzania należy wziąć pod uwagę wiele aspektów. Jednakże istnieją pewne zasady, które mogą być pomocne. Przede wszystkim dieta powinna być bogata w witaminy i składniki mineralne, wysokiej jakości białko, różnorodne kwasów tłuszczowych w odpowiedniej proporcji oraz rozpuszczalnych w wodzie błonników pochodzących z warzyw i owoców. Najlepiej wybierać żywność jak najmniej przetworzoną i czytać dokładnie etykiety na opakowaniach. Kolejną zasadą jest zmniejszenie liczby posiłków i wydłużenie przerw między nimi. Popularne hasło o spożywaniu pięciu posiłków dziennie nie zawsze jest skuteczne. Chociaż metabolizm przyspiesza po posiłku, jednocześnie wzrasta poziom glukozy i insuliny, a insulina jest hormonem, który sprzyja gromadzeniu się zapasów energii. Badania naukowe wykazały, że osoby, które jedzą rzadziej, są mniej głodne i mają niższy poziom glikemii. Niektóre systemy żywieniowe, takie jak intermittent fasting (okresowe poszczenie) i dieta ketogeniczna, pasują do tego modelu i mogą stanowić alternatywę dla tradycyjnej diety redukcyjnej u wielu osób. Okresowe poszczenie polega na spożywaniu posiłków tylko w określonym przedziale czasowym, zwanym oknem żywieniowym. Dieta ketogeniczna opiera się na znacznym ograniczeniu węglowodanów, przy czym energia jest pozyskiwana głównie z tłuszczu i białka. Podstawą żywienia powinny być warzywa (im więcej, tym lepiej). Uniwersalną zasadą jest także ograniczenie cukrów prostych na rzecz węglowodanów złożonych. Należy wyeliminować wszelkie słodycze, ale także soki, słodkie napoje, pieczywo z mąki oczyszczonej i wyroby cukiernicze. Zamiast białej bułki można wprowadzić pieczywo razowe na zakwasie, pełnoziarniste płatki, kasze, ryż czy bataty. Źródłem białka są ryby i owoce morza, jaja, mięso oraz w mniejszym stopniu rośliny strączkowe. Duże znaczenie ma również jakość tłuszczów. Zwykle występują niedobory przeciwzapalnych kwasów tłuszczowych z grupy omega-3 oraz nadmiar omega-6, które działają prozapalnie. Najlepszym źródłem kwasów omega-3 (EPA i DHA) są tłuste ryby morskie i tran. Do obróbki cieplnej nadają się olej kokosowy, masło klarowane lub smalec. Natomiast na zimno, do sałatek i surówek - nierafinowana oliwa z oliwek, olej lniany, olej rydzowy, olej z wiesiołka lub z czarnuszki. Należy unikać margaryn i olejów w plastikowych butelkach. Ważne jest także, by pamiętać o nawodnieniu. Często wydaje nam się, że odczuwamy głód, podczas gdy nasz organizm tak naprawdę domaga się wody.

Zazwyczaj pojedyncza zmiana diety lub wprowadzenie aktywności fizycznej nie przynosi spodziewanych efektów. Tylko całościowe podejście do problemu otyłości może przynieść trwały sukces. Terapia powinna być prowadzona pod okiem lekarza, dietetyka, trenera, fizjoterapeuty oraz psychologa. Co można zrobić samemu, aby zwiększyć swoje szanse na utratę nadmiaru masy ciała? Na pewno należy się porządnie odpoczywać, ograniczyć toksyny (np. wybierając pastę do zębów bez fluoru, a zamiast folii aluminiowej – papier do pieczenia) i zaprzyjaźnić się z zimnymi kąpielami. Morsowanie ma wiele potwierdzonych zalet, w tym poprawę krążenia i zwiększenie ilości brunatnej tkanki tłuszczowej (BAT) w organizmie, która zwiększa wydatkowanie energii i pomaga redukować białą tkankę tłuszczową (WAT). Ważnym aspektem jest również mikroflora jelitowa. Badania pokazują, że nieprawidłowy skład mikrobioty może być przyczyną rozwoju otyłości. Szczególnie, gdy zostanie zakłócona proporcja bakterii z rodzaju Bacteroides do rodzaju Firmicutes na korzyść tych drugich. Mikroorganizmy biorą udział w rozkładzie składników odżywczych, regulują wchłanianie cholesterolu i węglowodanów oraz wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które odżywiają nabłonek kosmków jelitowych. Osoby otyłe zazwyczaj mają niedobór prozdrowotnych szczepów bakteryjnych oraz przerost bakterii i drożdżaków patogennych. Dlatego należy zadbać o przywrócenie równowagi mikrobioty, np. poprzez stosowanie probiotyków i prebiotyków.

Nieleczona otyłość może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Wiele z tych skutków ubocznych jest związanych z układem sercowo-naczyniowym, w tym nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, żylaki, choroba wieńcowa, zawał serca i udar mózgu. Szczególnie niebezpieczny jest nadmiar tkanki tłuszczowej w śródściu, który zwykle prowadzi do insulinooporności i cukrzycy typu 2. Może także spowodować kamicę żółciową, stłuszczenie wątroby, refluks żołądkowo-przełykowy oraz problemy z oddychaniem, takie jak bezdech senny i astma. Otyłość zwiększa również ryzyko wystąpienia zmian nowotworowych, w tym raka jelita grubego, pęcherzyka żółciowego, trzustki, wątroby, endometrium, piersi i jajników. Tkanka tłuszczowa pełni funkcje endokrynne, stąd jej nadmiar może wywoływać zaburzenia hormonalne, w tym problemy z płodnością. U osób otyłych obserwuje się niedobór wapnia i witaminy D, co może prowadzić do osteoporozy. Dodatkowo spory ciężar ciała prowadzi do uszkodzenia stawów biodrowych, kolanowych i kręgosłupa, co może doprowadzić do niepełnosprawności. Otyłość jest nie tylko problemem fizycznym, ale także psychicznym. Choroba często utrudnia funkcjonowanie w społeczeństwie, co prowadzi do poczucia izolacji, ograniczenia aktywności zawodowej lub zaprzestania kontaktów z otoczeniem. Może także prowadzić do depresji, poczucia winy i zaburzeń lękowych. Leczenie powikłań otyłości jest kosztowne, co dodatkowo utrudnia sytuację.

Otyłość stanowi bardzo złożony problem zdrowotny, który staje się coraz częstszym wyzwaniem. Aby powstrzymać ten rozprzestrzeniający się problem, należy przede wszystkim przykładać nacisk na profilaktykę. Poprzez zrozumienie czynników, które przyczyniają się do otyłości, możemy próbować eliminować te, na które mamy wpływ. Jeśli mamy już do czynienia z tą chorobą, leczenie powinno być kompleksowe, co wymaga od nas dbania o odpowiedni styl życia - odpowiednią dietę, ilość snu, aktywność fizyczną, radzenie sobie ze stresem, ograniczenie toksyn oraz przywrócenie równowagi flory jelitowej.