Czynnik papryczny – kapsaicyna i jej rola w procesie odchudzania: czy może przyczynić się do redukcji masy ciała?

Kapsaicyna stanowi naturalny związek organiczny klasyfikowany w grupie alkaloidów, syntetyzowany przez rośliny należące do rodzaju *Capsicum* (psianka). To właśnie ona determinuje charakterystyczny, palący i ostry posmak papryk, który odczuwany jest jako pieczenie na błonach śluzowych. Ze względu na zróżnicowany poziom ostrości poszczególnych odmian papryki, opracowano empiryczną skalę Scoville’a (wyrażaną w jednostkach SHU – *Scoville Heat Units*), która hierarchizuje papryki według nasilenia ich pikanterii – od najłagodniejszych do ekstremalnie ostrych. Wartość SHU koreluje bezpośrednio z koncentracją kapsaicyny: im wyższy wskaźnik, tym silniejsze wrażenie pieczenia. Aby zilustrować skrajną ostrość czystej kapsaicyny, wystarczy porównać ją z jednymi z najbardziej palących odmian papryk na świecie. Przykładowo, papryka habanero osiąga około 100 000–350 000 SHU, podczas gdy standardowe papryki chili zawierają zaledwie 0,1–1% tego związku, a mimo to uznaje się je za wyjątkowo ostre. Co ciekawe, w 2006 roku rekord *Księgi Guinnessa* w kategorii ostrości pobiła papryka *Naga Jolokia* (znana również jako „duchowa papryka”), której zawartość kapsaicyny waha się między 2 a 4% – co przekłada się na około 1 000 000 SHU, podczas gdy czysta kapsaicyna osiąga aż **16 milionów SHU**. Biologicznie, obecność kapsaicyny pełni funkcję obronną – odstrasza zwierzęta roślinożerne przed konsumpcją owoców. Historycznie, rdzenne ludy Ameryki wykorzystywały tę właściwość nie tylko w celach militarnych (np. do tymczasowego oślepiania przeciwników w walce), lecz także w medycynie tradycyjnej, doceniając jej działanie przeciwbólowe – szczególnie w terapii bólu zębów. Odkrycie kapsaicyny datuje się na XIX wiek, kiedy to amerykański chemik **John Clough Thresh** jako pierwszy wyizolował ją w postaci krystalicznej oraz nadał obecnie obowiązującą nazwę. Ponad czterdzieści lat później, w 1919 roku, naukowcy **E.K. Nelson** i **L.E. Dawson** określili jej precyzyjną strukturę chemiczną, co stanowiło kamień milowy w badaniach nad tym związkiem i umożliwiło późniejsze eksploracje jego właściwości farmakologicznych oraz potencjalnych zastosowań terapeutycznych [1].

Kapsaicyna wykazuje szerokie działanie na ludzki organizm, a wynika ono z wpływu tego związku na działanie receptorów czuciowych.. Kapsaicyna wiąże się w organizmie z przystosowanymi do niej receptorami bólowymi TRPV1, które wrażliwe są również na inne bodźce tj.. Allicyna pochodząca z czosnku, piperyna z pieprzu, kamfora czy etanol.. Receptory te potocznie zwane są „kapsaicynowymi” i występują w największej ilości w błonach komórek nerwowych obwodowego układu nerwowego.. W wyniku połączenia kapsaicyny z receptorem dochodzi do wyrzutu z zakończeń nerwowych czynników prozapalnych tj.. Substancja P czy CGRP wywołujących uczucie bólu oraz pieczenia.. Jeśli jednak stan ten będzie utrzymywał się wystarczająco długo to dojdzie do inaktywacji receptorów dla kapsaicyny czego wynikiem będzie zmniejszenie odczucia bólu, mimo dalszego działania bodźca.. Mechanizm ten nieświadomie wykorzystywany był kiedyś przez plemiona zamieszkujące Amerykę, które stosowały ostre papryki jako środek przeciwbólowy.. Dzisiaj maści z kapsaicyną w składzie stosuje się miejscowo w celu uśmierzenia bólu przy występowaniu nerwobólu, neuropatii cukrzycowej, reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycy czy zaburzeń pracy pęcherza moczowego.. Na skalę światową produkuje się leki przeciwbólowe dla pacjentów po operacji stawu kolanowego oparte o mechanizm inaktywacji receptorów dla kapsaicyny redukujący poziom bólu.. Należy jednak pamiętać, że efektem ubocznych odwrażliwienia receptorów TRPV1 jest przemijający wzrost temperatury ciała, który może być niebezpieczny dla pacjentów z gorączką.. Co ciekawe kapsaicyna zaliczana jest do substancji zakazanych w jeździectwie, gdzie stosowano ją w celu zwiększenia wydolności koni.. Ze względu na obecność tego związku w moczu koni na Olimpiadzie w Pekinie zdyskwalifikowano czterech jeźdźców.. Cały mechanizm działania kapsaicyny nie jest do końca znany, dlatego nie należy eksperymentować z suplementacją tego związku.. W związku z tym, że receptory kapsaicynowe aktywowane są również przez wysoką temperaturę powyżej 42 o C, działanie kapsaicyny objawia się nie tylko jako ból, ale i ciepło.. Z tego powodu można wnioskować, że związek ten ma wpływ na termogenezę organizmu, którego intensywność zależy od dawki, częstotliwości i czasu od podania substancji.. Po jednokrotnym podaniu małej ilości związku dochodzi do aktywacji substancji P i CGRP, które to powodują rozszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych zwiększając utratę ciepła i prowadząc do obniżenia temperatury ciała (hipotermia) oraz zwolnienia przemiany materii.. Z kolei po wielokrotnym podaniu dużych stężeń kapsaicyny zachodzi zupełnie odwrotna reakcja związana z inaktywacją receptorów dla kapsaicyny po długotrwałym działaniu bodźca, czego wynikiem jest wzrost ciepłoty ciała (hipertermia) i przyśpieszenie podstawowej przemiany materii.. Ze względu na tę zależność naukowcy badają powiązanie między częstym spożyciem ostrych papryk, a klimatem środowiska, w którym się ją spożywa.. Kolejną właściwością kapsaicny jest jej działanie przeciwdrobnoustrojowe hamujące wzrost bakterii typu Salmonella typhimurium, Pseudomonas aeruginosa, Helicobacter pylori czy w wysokich dawkach Escherichia coli.. Mechanizm ten związany jest z niszczeniem błony komórkowej oraz hamowaniem ekspresji genów związanych ze wzrostem bakterii.. Co ciekawe pojawiają się doniesienia wskazujące na hipotensyjne działanie kapsaicyny, co mogłoby być wykorzystane w produkcji leków dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym.. Badania te obecnie są jednak na poziomie eksperymentów na szczurach i wymagają dalszej pracy.. Ponadto kapsaicyna wykazuje działanie antyoksydacyjne hamujące procesy utleniania w organizmie, dzięki czemu redukuje prawdopodobieństwo miażdżycy i choroby wieńcowej.. Należy pamiętać, że kapsaicyna stosowana w nadmiarze może być toksyczna, a nawet śmiertelna.. Zgon następuje po spożyciu 56 – 512 mg produktu/kg masy ciała w wyniku zaburzeń oddychania.. Przewlekłe stosowanie związku w efekcie jego reakcji z enzymami wątrobowymi początkuje proces promowania kancerogenezy.. Należy o tym pamiętać rozważając suplementację organizmu kapsaicyną, ponieważ jest ona powszechnie stosowana w przemyśle farmaceutycznym i spożywczym, dlatego ciężko określić jaką jej dawkę spożywamy każdego dnia [2].

Rosnące zapotrzebowanie na naturalne substancje wspierające procesy odchudzania skłoniło naukowców do dogłębnego zbadania właściwości kapsaicyny – aktywnego związku zawartego w ostrych paprykach. Przeprowadzone na szeroką skalę eksperymenty kliniczne oraz badania przedkliniczne na modelach zwierzęcych jednoznacznie wskazały, że systematyczne spożywanie kapsaicyny może przyspieszać termogenezę, intensyfikować rozkład triglicerydów oraz modyfikować sygnały sytości poprzez oddziaływanie na receptory TRPV1. Niemniej jednak, dotychczasowe obserwacje ograniczały się do stosunkowo krótkich okresów interwencji, co uniemożliwia sformułowanie jednoznacznych wniosków dotyczących długoterminowej skuteczności tej substancji w utrzymaniu osiągniętej redukcji masy ciała po zaprzestaniu suplementacji. Szczególnie istotne wydaje się badanie zrealizowane przez zespół naukowców z Uniwersytetu w Maastricht, którego wyniki sugerują, że korzyści płynące z włączenia kapsaicyny do schematu żywieniowego osób z nadwagą mogą być porównywalne z efektami samej tylko zrównoważonej diety. Te kontrowersyjne ustalenia podkreślają konieczność przeprowadzenia dalszych, bardziej rozbudowanych analiz, które pozwoliłyby precyzyjnie określić optymalne dawkowanie, bezpieczeństwo długotrwałego stosowania oraz mechanizmy odpowiedzialne za ewentualne utrzymanie efektów terapeutycznych po zakończeniu kuracji [1].