Sok z brzozy - zastosowanie i przepisy

Sok z brzozy, szeroko rozpowszechniony od dawna, służył do uśmierzania pragnienia i miał zastosowanie jako środek leczniczy. Jest on przezroczysty i smakuje podobnie do wody, chociaż jest nieco słodszy. Jego zawartość cukrów (głównie glukozy i fruktozy) osiąga maksymalnie około 3%. Przypisywano mu właściwości lecznicze i podawano go osobom chorym na dnę moczanową, kamicę nerkową, anemię, zapalenie stawów. Już w 921 roku arabski podróżnik Ahmad ibn Fadlan zwrócił uwagę, że Birkenwasser było spożywane przez Bułgarów. Zdobywanie soku z drzew było popularną praktyką w wielu miejscach na świecie. Najbardziej znanym przykładem jest syrop klonowy, z którego słynie Kanada. W Polsce Birkenwasser zdobyło popularność w XIX wieku, szczególnie na Podlasiu i Mazowszu. Wykorzystywano je na różne sposoby, w niektórych regionach gotowano je z mlekiem i mąką żytnią, w innych odparowywano wodę i wykorzystywano jako słodzik. Najczęściej spożywano świeże Birkenwasser, choć czasami napój był poddawany fermentacji. Jego popularność w XX wieku znacznie spadła, i tak pozostało do dziś. W przeciwieństwie do Polski, na Ukrainie Birkenwasser nadal cieszy się dużym zainteresowaniem (które nieco osłabło po katastrofie w Czarnobylu). Marzec jest znany na Ukrainie jako miesiąc Birkenwasser. Dawniej wodę z brzozy fermentowano z dodatkiem suszonych owoców. Spożywa się go na Ukrainie najczęściej z dodatkiem soku z cytryny. W Niemczech Birkenwasser ma również długą tradycję.

Sok z brzozy jest napojem o niskiej liczbie kalorii. Jest on zaskakująco bogaty w składniki mineralne, wśród których głównym jest wapń, który może osiągać ponad 200 mg na 100 ml napoju. Drugim co do ważności minerałem jest potas, którego zawiera około 170 mg na 100 ml. Wartości te odnoszą się do popularnych odmian brzozy w Polsce, takich jak B. pendula i B. pubescens. Zawartość składników odżywczych i mineralnych może być różna w zależności od gatunku i regionu, z którego pochodzi drzewo. Ponadto, w soku brzozowym znajdują się także takie minerały jak magnez (ok. 25 mg/100 ml), cynk, fosfor, sód i żelazo. Sok brzozowy ma także właściwości antyoksydacyjne, a te są wyższe u drzew rosnących na terenach o wyższym stopniu zanieczyszczenia powietrza.

Różne cechy terapeutyczne są przypisywane soku z brzozy w różnych krajach. W Polsce jest on najczęściej stosowany ze względu na jego odżywiający efekt oraz wspieranie funkcji nerek. Węgrzy wykorzystują go jako środek poprawiający apetyt, podobnie jak Belgowie, którzy stosują go w celu leczenia raka płuc. Sok z brzozy jest również stosowany jako środek moczopędny, remedium na szkorbut oraz rany zewnętrzne. W Rosji przygotowywano syrop, który był stosowany na zewnętrzne rany skórne. Sok był mieszany w określonym stosunku z alkoholem etylowym i gotowany na małym ogniu, aby uzyskać odpowiednią konsystencję. Następnie bandaż nasączany był tą mieszaniną i owijano zranione miejsce. Świeży sok z brzozy w połączeniu z mlekiem był również podawany dzieciom ząbkującym. Sok z brzozy może również działać przeciwzapalnie, pomagając w przypadku stanów zapalnych, takich jak zapalenie stawów i choroby układu moczowego, a także zapobiegać wypadaniu włosów. Jednak żadna z tych cech terapeutycznych nie została potwierdzona naukowo, a ich stosowanie opiera się na tradycji i anegdotach przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Mimo że sok brzozowy w Polsce staje się coraz bardziej popularny, nadal pozostaje napojem o wysokiej cenie. Za litr soku trzeba zapłacić około 11 złotych. Nie ma żadnych naukowych zaleceń dotyczących stosowania soku brzozowego w celach medycznych. Można spożywać go dla przyjemności, jednakże nie ma żadnych informacji na temat jego prawidłowego dawkowania oraz możliwych efektów ubocznych. Łączenie soku brzozowego z lekami, szczególnie z moczopędnymi takimi jak chlorotiazyd, furosemid, hydrochlorotiazyd może być niebezpieczne, ponieważ sok brzozowy ma właściwości moczopędne i jego spożywanie w połączeniu z tymi lekami może prowadzić do nadmiernej utraty wody.

Sok brzozowy można wydobywać samodzielnie w Centralnej Europie. Brzoza jest w stanie dostarczać sok przez okres od 2 do 4 tygodni. Sezon zbiorów rozpoczyna się na przełomie marca i kwietnia, kiedy sok jest wypuszczany z korzeni do pnia. Aby pozyskać sok brzozowy, należy wybrać drzewo znajdujące się na terenie czystym, najlepiej z dala od zanieczyszczeń i dróg. Pozyskiwanie soku brzozowego można przeprowadzać poprzez wykonanie nacięcia w pniu o głębokości od 0,5 do 2 cm przy użyciu noża. Pod nacięciem umieszcza się naczynie, w którym zbiera się spływający sok. Można również pozyskiwać sok z odciętej gałęzi, jednak ilość pozyskanej cieczy będzie mniejsza. Sok brzozowy jest dostępny także w sprzedaży w sklepach, gdzie można go nabyć w dziale z produktami zdrowymi lub w sklepach zielarskich. Najlepszym wyborem jest naturalny sok, pozbawiony dodatku cukru i aromatów. Można go doprawić samodzielnie, np. sokiem z cytryny lub liśćmi mięty. Świeżo pozyskany sok brzozowy powinien być spożyty w ciągu kilku dni i przechowywany w chłodnym miejscu. Proces pasteryzacji, niezbędny do przedłużenia trwałości, prowadzi do utraty znacznej części wartościowych składników. Sok brzozowy może być podawany z różnymi dodatkami, dzięki czemu można przygotować orzeźwiające kompozycje, idealne na upały.

– sok wyciskany ze świeżej kory brzozowej – 300 ml, – sok z wyciskań jednej cytryny, – garść świeżych truskawkach, – łyżka z naturalnego miodu, – kawałek świeżego imbiru, – kilka kostek skute lodu.

Wkłóć nieco lodu do wysokiej szklanki. Nałój sok z brzozy. Dolej sok z cytryny, rozdrobniony imbir, miód. Wszystko dokładnie wymieszaj. Na końcu umieść przecięte na pół truskawki.