Nadmiar kwasu moczowego w organizmie – przyczyny i sposoby leczenia

Kwas moczowy jest syntetyzowany przede wszystkim w wątrobie, jednak proces ten zachodzi również w tkance mięśniowej, nerkach oraz naczyniach krwionośnych. Stanowi on końcowy produkt metabolizmu puryn, których główne źródło stanowią produkty pochodzenia zwierzęcego, z uwzględnieniem mięsa. Puryny to składniki nukleotydów, takich jak guanina i adenina, które są kluczowymi elementami DNA i RNA. Ponadto, kwas moczowy jest wytwarzany wewnątrz organizmu, gdyż puryny uwalniają się w procesie regeneracji komórkowej. Pełni on funkcję antyoksydacyjną, a badania R. El Ridi i współpracowników sugerują, że może on odgrywać rolę w zapobieganiu stwardnieniu rozsianemu, co potwierdza metaanaliza L. Wang i współpracowników, która wykazała niższą koncentrację kwasu moczowego u pacjentów z tą chorobą w porównaniu do zdrowych. Z drugiej strony, nadmiar kwasu moczowego może prowadzić do negatywnych skutków zdrowotnych, dlatego konieczne jest utrzymanie jego stężenia w granicach normy, która wynosi 180–420 µmol/l (3–7 mg/dl).

Kwas moczowy jest produktem końcowym metabolizmu puryn. W organizmie człowieka nie ulega dalszym przemianom ze względu na brak enzymu urykazy, który u innych ssaków przekształca go w bardziej rozpuszczalną alantoinę. Gdy jego produkcja jest nadmierna lub wydalanie przez nerki jest upośledzone, dochodzi do krystalizacji w tkankach, co może prowadzić do dny moczanowej. Jednak nie zawsze podwyższony poziom kwasu moczowego objawia się klinicznie. Przyczyny hyperurykemii obejmują dietę bogatą w puryny i fruktozę, nadużywanie alkoholu, choroby nowotworowe, upośledzenie czynności nerek oraz predyspozycje genetyczne. Badania wskazują, że nawet bezobjawowa hyperurykemia może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. U pacjentów z chorobami układu krążenia wartość graniczna kwasu moczowego może być niższa niż standardowo przyjęte 7 mg/dl. Badania A.G. Ioachimescu i współpracowników wykazały, że każde podniesienie poziomu kwasu moczowego o 1 mg/dl wiązało się z 39% większym ryzykiem śmierci u osób z wysokim ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Ze względu na potencjalne zagrożenia, osoby zdrowe powinny regularnie monitorować poziom kwasu moczowego, zwłaszcza jeśli mają cukrzycę, zaburzenia lipidowe lub choroby nerek.

U pacjentów z podwyższonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, zgodnie z opiniami C. Borghiego i współpracowników, konieczne jest utrzymywanie stężenia kwasu moczowego poniżej 6 mg/dl (lub 5 mg/dl w przypadku osób z bardzo wysokim ryzykiem). Specjaliści opracowali kompleksowe wytyczne w formie pięciostopniowej skali, która przedstawia kolejne etapy normalizacji tego wskaźnika. Pierwszym krokiem powinno być wprowadzenie zdrowego stylu życia, w tym diety zmniejszającej produkcję kwasu moczowego. Farmakoterapia może być rozważana u pacjentów z podwyższonym ryzykiem, jednak decyzja ta pozostaje w gestii lekarza. Niezależnie od leczenia, odpowiednio dobrana dieta stanowi bezpieczną metodę regulacji stężenia kwasu moczowego, chociaż jej skuteczność nie jest unikalna dla wszystkich przypadków.

Jakie modyfikacje wprowadzić, aby zapobiec hiperurykemii? 1) Regularna aktywność fizyczna jest kluczowa. Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia, osoby dorosłe powinny uprawiać co najmniej 150 minut umiarkowanie intensywnych ćwiczeń tygodniowo. 2) Ograniczenie spożycia fruktozy jest konieczne. W komórkach wątroby fruktoza powoduje zwiększone zużycie fosforu do procesu fosforylacji, co prowadzi do obniżenia jego stężenia wewnątrzkomórkowego. W rezultacie aktywowane są procesy metaboliczne, w których powstaje kwas moczowy, który następnie wchłania się do krwiobiegu. Dlatego warto wyeliminować z diety źródła prostych cukrów, takie jak słodzone napoje, syrop glukozowo-fruktozowy (HFCS) czy sacharozę. Nie zaleca się również regularnego spożywania soków owocowych. Jednocześnie spożywanie owoców w ilościach zalecanych (ok. 4 porcji dziennie) nie wpływa negatywnie na poziom kwasu moczowego, jak potwierdza metaanaliza S. Ayoub-Charette i współpracowników. 3) Konieczne jest ograniczenie produktów podnoszących stężenie kwasu moczowego. Jak wskazują badania R. Li i współpracowników, należy unikać czerwonego mięsa (wieprzowiny, wołowiny, jagnięciny, dziczyzny), owoców morza oraz alkoholu. Dodatkowo, ze względu na wysoką zawartość puryn, należy ograniczyć konsumpcję wywarów mięsnych, sardynek, szprotów, śledzi, kakao, marynat. Hiperurykemia jest czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia, dlatego dieta powinna być sercowo-przyjazna. Polecana jest dieta DASH, bazująca na pełnoziarnistych produktach, kaszach, nabiale, owocach i warzywach. W jej skład wchodzą również ryby, drób, orzechy i nasiona. Należy minimalizować spożycie tłuszczów nasyconych, zastępując je nienasyconymi kwasami tłuszczowymi. Zaleca się rezygnację z tłustego mięsa, serów, podrobów, smalcu, oleju kokosowego i preferowanie olejów roślinnych, takich jak lniany, rzepakowy czy oliwa z oliwek.

– Złożone węglowodany: 6–8 porcji dziennie, dostosowane do indywidualnych potrzeb. Warto wybierać pełnoziarniste produkty, takie jak chleb razowy, makaron pełnoziarnisty, kasza jęczmienna, brązowy ryż, gryka. – Warzywa i owoce: 4–5 porcji dziennie, z przewagą warzyw (proporcja ¾ do ¼), co najmniej 500 g na dobę. – Produkty mleczne: 2–3 porcje dziennie, preferując jogurty, mleko, twaróg lub inne sery (z umiarem w przypadku tłustych odmian). – Orzechy, nasiona i rośliny strączkowe: 4–5 porcji tygodniowo. – Tłuszcze roślinne w postaci surowych: codziennie. – Chude mięso i ryby: 3–4 porcje tygodniowo.