Fito hormony w pożywieniu

Fitoestrogeny to substancje chemiczne obecne w roślinach, które wykazują działanie podobne do estrogenów, hormonów płciowych występujących u ludzi. Jednakże, ich oddziaływanie na organizm jest dużo słabsze niż hormonów ludzkich. Ponadto, fitoestrogeny posiadają inne właściwości, w tym: antyoksydacyjne, antymutagenne, przeciwgrzybicze oraz przeciwzapalne. Można wyróżnić trzy główne grupy fitoestrogenów: flawonoidy (izoflawony, izoflawanony, izoflawany i kumestany); lignany (przede wszystkim sekoizolaricirezinol, matairezinol); stilbeny (przede wszystkim resweratrol). Warto dodać, że kwercetyna, powszechny środek przeciwzapalny i przeciwalergiczny, również jest zaliczana do fitoestrogenów, choć jej działanie jest znacznie słabsze.

Średnia osoba z Europy lub Ameryki spożywa nawet do 100 razy mniej fitoestrogenów niż mieszkańcy Azji, którzy są w stanie spożywać nawet 100 mg izoflawonów dziennie. W Japonii spożycie tych związków osiąga nawet 200 mg dziennie. Z kolei mieszkańcy Holandii, Wielkiej Brytanii lub Włoch spożywają tylko 3-11 mg izoflawonów w ramach codziennej diety. Więc skąd możemy uzyskać fitoestrogeny? W uproszczeniu, znajdują się one głównie w roślinach. Izoflawony są obecne w soi i jej przetworach (np. tofu, tempeh), koniczynie, strączkowych, soczewicy, szpinaku. Co ciekawe, ilość izoflawonów w soi może się wahać od 560 do aż 3800 mg/kg. Tak duże różnice wynikają ze sposobu uprawy, miejsca uprawy, sposobu zbioru i obróbki. Duże ilości kumestanów można znaleźć w lucernie, nasionach soi, szpinaku i kiełkach. Stilbeny, w tym najsłynniejszy przedstawiciel resweratrol, znajdują się w winogronach i ich przetworach. Poza winem źródłami resweratrolu mogą być również morwa, czarna porzeczka oraz orzeszki ziemne. Lignany można znaleźć głównie w zbożach, ziarnach kawy, nasionach lnu i słonecznika. Co ciekawe, ich potencjalnymi źródłami mogą być również marchew, cebula, jabłka, wiśnie, jagody, kawa i herbata (czarna i zielona).

Numerowi badacze odnotowali pozytywne skutki zwiększania spożycia fitoestrogenów poprzez dietę - szczególnie ich antynowotworowe i ochronne działanie przed osteoporozą oraz chorobami układu krążenia.

Jednym z najsilniejszych dowodów na pozytywny wpływ antynowotworowy są badania przeprowadzone w Japonii, gdzie spożycie izoflawonów jest najwyższe na świecie. Właściwości przeciwnowotworowe wynikają z faktu, że fitoestrogeny łączą się z receptorami estrogenowymi, które wykazują działanie antyproliferacyjne. Lignany i izoflawony w ten sposób hamują produkcję estrogenów w ludzkim organizmie, co w konsekwencji zmniejsza prawdopodobieństwo wywołania nowotworów zależnych od estrogenów. Podejrzewa się, że fitoestrogeny regulują również apoptozę komórek, co pomaga w usuwaniu komórek poddanych mutacjom. Naukowcy najczęściej łączą działanie antynowotworowe z genisteiną, która hamuje proliferację i wykazuje działanie antymutagennie. Badania wskazują, że Azjatki konsumujące tradycyjną dietę są o wiele rzadziej chore na raka piersi, endometrium i sutka niż kobiety azjatyckiego pochodzenia mieszkające w innych częściach świata. Dieta azjatycka jest bogata w soję i inne rośliny strączkowe, które zapewniają wysoką podaż fitoestrogenów. Badacze zwrócili uwagę, że spożycie 20 mg izoflawonów na dobę zmniejsza prawdopodobieństwo raka sutka nawet o 29%. Mężczyźni, którzy mieszkają w Azji i konsumują większe ilości fitoestrogenów, są mniej narażeni na wystąpienie raka prostaty. Badania wskazują również na niższe ryzyko zapadnięcia na raka jelita grubego wśród mieszkańców Azji stosujących tradycyjną dietę kontynentu.

Kobiety w okresie menopauzy są bardziej narażone na powikłania sercowo-naczyniowe, co jest skutkiem spadku poziomu własnych estrogenów. Fitoestrogeny redukują nie tylko niepożądane skutki uboczne menopauzy, takie jak uderzenia cieplne, osłabienie, zmienność nastroju i stan zaniepokojenia, ale także obniżają ogólny poziom cholesterolu LDL, trójglicerydów i w ten sposób wspierają utrzymanie elastyczności naczyń krwionośnych. Dzięki zdolności fitoestrogenów do zmniejszania wchłaniania cholesterolu z pożywienia oraz poprawiającej wydzielanie kwasów żółciowych, możliwa jest redukcja szkodliwego wpływu na układ krążenia. Genisteina, zawarta w fitoestrogenach, zmniejsza agregację płytek krwi, przez co może zapobiegać tworzeniu się niebezpiecznych zakrzepów. Fitoestrogeny są stosowane również w leczeniu hormonalnym zastępczym podczas menopauzy.

W okresie menopauzy, kiedy, jak już wcześniej wspomniano, spada poziom estrogenów w organizmie kobiety, ryzyko osteoporozy rośnie. Ubytek masy kostnej, wzmocniona aktywność osteoklastów i osłabiona działalność osteoblastów prowadzi do pogorszenia budowy kostnej i znacznych strat masy kostnej. Jednak naukowcy stwierdzili, że fitohormony mogą zapobiec rozwojowi osteoporozy. Dzieje się tak dzięki izoflawonom, które hamują aktywność osteoklastów (komórek niszczących kości), a jednocześnie pobudzają działanie osteoblastów (komórek budujących kości). Co więcej, genisteina i biochanina A umożliwiają nie tylko zapobieganie utracie masy kostnej, ale również ograniczanie dalszych strat u kobiet, które już mają zdiagnozowaną osteopenię. Szczególnie dotyczy to kręgów kręgosłupa i szyjki kości udowej. Jak wiadomo, złamanie szyjki kości udowej może prowadzić do wielu powikłań, w tym śmierci, u starszych kobiet. Dlatego ważne jest zapewnienie sobie odpowiedniej diety, obfitującej nie tylko w wapń i witaminę D, ale również w izoflawony. Już spożywanie około 90 mg izoflawonów dziennie ma korzystny wpływ na poprawę gęstości i struktury kości.

Naukowcy również udowodnili, że wysoki poziom fitoestrogenów w diecie może przeciwdziałać procesowi starzenia się skóry. Fitoestrogeny poprawiają produkcję kolagenu, dzięki czemu skóra zachowuje swoją wytrzymałość i sprężystość przez dłuższy czas. Poza tym, mają korzystny wpływ na nawilżanie skóry oraz ilość lipidów w warstwach skóry.

Monitorowanie spożycia fitoestrogenów w diecie jest niezbędne dla mężczyzn, zwłaszcza tych, którzy przestrzegają diety roślinnej, oraz kobiet w ciąży spodziewających się syna. W przypadku spożywania fitoestrogenów, szczególne znaczenie należy przypisać stosowaniu odpowiedniej dawki. W badaniu przeprowadzonym na nastoletnim chłopcu, który przestrzegał diety roślinnej, zaobserwowano szereg efektów ubocznych spowodowanych spożyciem wysokiej dawki fitoestrogenów. Chłopak ten codziennie spożywał około 360 mg izoflawonów soi. U niego stwierdzono spadek popędu płciowego oraz zaburzenia erekcji. Warto zwrócić uwagę, że dawka izoflawonów soi była wyjątkowo wysoka u tego chłopaka, gdyż średnio mieszkaniec krajów azjatyckich spożywa około 50 mg izoflawonów soi na dobę. Jak widać, różnica pomiędzy tymi dwoma ilościami jest znaczna. Wiele badań potwierdza możliwe skutki spożywania wysokich dawek fitoestrogenów na płodność i rozwój płciowy, jednak nie ma jednoznacznych doniesień, że fitoestrogeny przyjmowane z pożywienia mają wpływ na zmiany poziomu testosteronu czy estrogenu we krwi mężczyzn. Ponadto stwierdzono, że fitoestrogeny mogą mieć działanie ochronne w przypadku nowotworów prostaty. Zgodnie z badaniami, wysokie spożycie fitoestrogenów może zmniejszać ryzyko wystąpienia raka prostaty aż o 30%. Dodatkowo wykazano korzystny wpływ ich spożywania już po wystąpieniu choroby. Fitoestrogeny hamowały rozwój komórek nowotworowych. Duże konsekwencje przynosi również wysoka ekspozycja płodów męskich na fitoestrogeny. Mężczyźni, których matki w okresie ciąży spożywały duże ilości fitoestrogenów, są bardziej narażeni na występowanie cyst najądrza, niezstąpienie jąder, zmniejszenie liczby plemników, zmniejszenie masy jąder oraz zaburzenia w budowie kanalików nasiennych. Jednakże należy zwrócić uwagę, że te zmiany nie są jednoznaczne i są uzależnione od dawki i czasu ekspozycji.

Bezsprzecznie, fitoestrogeny są grupą związków, które mają wiele nieodkrytych właściwości. Niemniej jednak, nowsze badania naukowe wskazują, że te związki mają wiele korzystnych działań, szczególnie dla zdrowia kobiet. Ich właściwości antynowotworowe, przeciwzakrzepowe, łagodzące objawy menopauzy, zmniejszające ryzyko osteoporozy, poprawiające profil lipidowy i chroniące przed chorobami układu krążenia stanowią wystarczający powód, aby włączyć produkty bogate w fitoestrogeny do diety. Mimo to, mężczyźni z problemami hormonalnymi oraz ciężarne kobiety powinni zasięgnąć porady lekarskiej lub doświadczonego dietetyka klinicznego, aby poznać bezpieczne dawki fitoestrogenów w diecie. Taką poradę powinny także zasięgnąć osoby z niedoczynnością tarczycy, ponieważ izoflawony zawarte w soi konkurują w organizmie pacjenta o wychwytywanie jodu. Jeśli jednak jesteś zdrową osobą, która chce dbać o swoje zdrowie w podanych aspektach, to nie powinieneś bać się fitoestrogenów i powinieneś dbać o ich obecność w diecie.