Nadmiarowe nagromadzenie gazów w organizmie – przyczyny, objawy, metody walki, rośliny lecznicze

Mimo że wydawałoby się, że nadmierne wydzielanie gazów ma charakter patologiczny, u osób zdrowych może to być proces naturalny, występujący nawet do 25 razy na dobę. Nadmierna produkcja gazów jelitowych może wynikać z dwóch mechanizmów: pierwszego, polegającego na nagromadzeniu nadmiaru gazów w wyniku fermentacji bakteryjnej, oraz drugiego, który jest skutkiem połykania zbyt dużej ilości powietrza. W jelitach powstają różne rodzaje gazów, w tym azot, metan, wodór, tlen i dwutlenek węgla. Ich ilość zależy od ilości nieprzyswajalnych resztek pokarmowych oraz metabolizmu związków powstałych w procesie fermentacji bakteryjnej [1].

Istnieje wiele potencjalnych przyczyn wzdęć, ponieważ mogą one stanowić jeden z objawów różnych schorzeń. Do ich powstawania mogą przyczynić się patogeny, takie jak Giardia lamblia, jak również reakcje neutralizacji soku trzustkowego przez kwas żołądkowy, a także spożywanie produktów bogatych w kwasy i kwasy tłuszczowe, które prowadzą do wytwarzania dwutlenku węgla. U aż 96% pacjentów z zespołem jelita drażliwego (IBS) stwierdzane są wzdęcia, które wynikają z zaburzeń percepcji jelitowej oraz zmniejszonej kontrolowania czynnościowej jelita grubego. Objaw ten może również towarzyszyć dyspepsji, charakteryzującej się bólem lub uczuciem pieczenia w nadbrzuszu oraz uczuciem sytości po posiłku. Wzdęcia występują u 80% osób z zaparciami, a także mogą towarzyszyć biegunkom w chorobach zakaźnych i zespołach złego wchłaniania. Występują one również u pacjentów z gastroparezą, nietolerancją tłuszczów, SIBO (zespół nadmiernego wzrostu bakterii w jelicie cienkim) czy chorobą Hirschprunga. Nadmierne gromadzenie się gazów może również pojawić się w przypadku celiakii, rzekomej niedrożności jelit, niedoczynności tarczycy lub jako skutek stosowania niektórych leków, takich jak opiaty, leki przeciwdepresyjne czy środki przeczyszczające.

Manifestacje powiększonego brzucha wynikają z gromadzenia się nadmiarowych gazów w jamie brzusznej, co prowadzi do uczucia przepełnienia, rozciągnięcia i nadęcia brzucha. W konsekwencji dochodzi do odczuwalnego ucisku w lewym lub prawym podżebrzu, trudności z oddychaniem oraz bólu w klatce piersiowej. Może również wystąpić skurcz jelit oraz słyszalne przemieszczanie się gazów w jamie brzusznej, co skutkuje ich wydalaniem. Ostre objawy powiększenia brzucha mogą wskazywać na niedrożność przewodu pokarmowego, w tym na przepuklinę lub zwężenie jelita. Aby zakwalifikować te objawy jako przewlekłe, czyli tzw. wzdęcia czynnościowe, konieczne jest spełnienie kryteriów III Kryteriów Rzymskich, w tym nawracających odczuć napięcia lub nadęcia brzucha lub widocznego powiększenia obwodu brzucha przynajmniej 3 dni w miesiącu przez ostatnie 3 miesiące, a także brak spełnienia kryteriów diagnostycznych dla czynnościowej dyspepsji, zespołu nadwrażliwego jelita lub innego zaburzenia czynnościowego przewodu pokarmowego.

W celu redukcji wzdęć konieczne jest wprowadzenie zmian w codziennym trybie życia oraz regularnej aktywności fizycznej. Kluczowym elementem terapii dietetycznej jest eliminacja produktów wywołujących dyskomfort. Do roślin strączkowych, które mogą nasilać wzdęcia, należą groch, kapusta, fasola oraz warzywa kapustne i cebula. Istotne jest również sposób przyjmowania posiłków – powolne żucie zapobiega nadmiernemu połknięciu powietrza. Należy rezygnować z napojów gazowanych, które mogą pogłębiać dolegliwości. Polecane są napary ziołowe, takie jak rumianek czy koperek, które wspierają prawidłową pracę jelit. Osoby z przewlekłymi zaparciami powinny unikać środków przeczyszczających, takich jak laktuloza, sorbitol czy sok ze śliwek, które mogą powodować gromadzenie się gazów. Regularna aktywność fizyczna wpływa korzystnie na metabolizm oraz samopoczucie. Badania sugerują, że probiotyki i prebiotyki mogą wspomóc w leczeniu wzdęć. Bakterie probiotyczne kolonizują jelita, zapobiegając rozwojowi szkodliwych mikroorganizmów, które zaburzają równowagę flory jelitowej. Prebiotyki, takie jak fruktooligosacharydy (FOS), galaktooligosacharydy czy inulina, stymulują wzrost korzystnych szczepów bakteryjnych. Dieta FODMAP może przynieść ulgę osobom z zespołem jelita drażliwego, natomiast dieta bezglutenowa może pomóc w redukcji wzdęć u osób z celiakią.

Rośliny o właściwościach poprawiających pracę układu pokarmowego mogą stanowić naturalną metodę przeciwdziałania wzdęciom. Do tej grupy należą m.in. koper włoski, kolendra, kminek, anyż, rumianek, kurkuma oraz gorczyca. Rumianek jest często stosowany w terapii zaburzeń żołądkowo-jelitowych, w tym w przypadku trudności w trawieniu, wzdęć oraz owrzodzeń. Kminek zwyczajny wykazuje działanie rozkurczające mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, co przyczynia się do normalizacji perystaltyki jelit. Koper włoski i anyż wspomagają eliminację gazów z przewodu pokarmowego, łagodzą bóle brzucha oraz działają oczyszczająco na żołądek. Kurkuma może wykazywać działanie przeciwwrzodowe, co pomaga zapobiegać nadmiernej ruchliwości jelit. Wzdęcia mogą być objawem różnych schorzeń układu pokarmowego, w tym zespołu jelita drażliwego (IBS), zespołu nadmiernego wzrostu bakterii w jelicie cienkim (SIBO), dyspepsji czynnościowej czy opóźnionego opróżniania żołądka (gastroparezy). Stosowanie roślin takich jak anyż, koper włoski czy rumianek może przyczynić się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia wzdęć.