Indeks insulinowy – co to jest i jak go stosować?

Insulina to hormon wytwarzany przez komórki beta trzustki. Jedną z jej głównych funkcji jest regulowanie poziomu glukozy we krwi. Nie istnieje inny hormon w organizmie, który wykazowałby identyczne działanie. Trzustka uwalnia insulinę, gdy stężenie glukozy we krwi wzrasta, dlatego jej ilość w krwiobiegu zwiększa się natychmiast po spożyciu posiłku. Insulina umożliwia transport glukozy do komórek wątroby i mięśni. Ponadto wpływa na metabolizm białek i tłuszczów, przyczyniając się do gromadzenia tkanki tłuszczowej i syntezy białek mięśniowych. Dodatkowo informuje mózg o stanie energetycznym organizmu, hamując aktywność neuronów odpowiedzialnych za pobieranie pokarmu. Wyróżnia się dwa typy wydzielania insuliny – podstawowe i poposiłkowe. Podstawowe wydzielanie utrzymuje się na stałym, niskim poziomie, znacznie niższym niż wydzielanie poposiłkowe. Jest ono zgodne z rytmem dobowym, osiągając wyższe wartości w godzinach porannych niż w godzinach popołudniowych i nocnych.

Insulina odgrywa kluczową rolę w regulacji poziomu glukozy we krwi. Długie lata sądzono, że produkty wywołujące znaczący wzrost stężenia glukozy w osoczu będą również prowadzić do intensywnego wydzielania insuliny, podczas gdy te, które powodują niewielkie zmiany, nie będą wpływać na jej poziom. Okazuje się jednak, że nie zawsze tak jest, gdyż insulina wydziela się również po spożyciu tłustych i białkowych produktów. Pierwsze badania nad wpływem posiłków na poziom insuliny przeprowadzili S. H. Holt, J. C. Miller i P. Petocz w 1997 roku. Ich eksperyment porównawał reakcję insuliny po spożyciu porcji żywności dostarczających 1000 kJ (ok. 239 kcal). Badanie objęło 38 produktów podzielonych na sześć grup: owoce, wyroby cukiernicze, przekąski, produkty bogate w węglowodany, białko oraz płatki śniadaniowe. Jako referencyjny posiłek wykorzystano biały chleb (FII 100%). Okazało się, że największy wyrzut insuliny wywołują produkty białkowe oraz słodycze bogate w cukry proste i tłuszcze. Na podstawie tych obserwacji powstał indeks insulinowy (FII), który określa, jak dany pokarm wpływa na poziom insuliny po spożyciu 1000 kJ energii. Kolejne badania, m.in. K. J. Bella i współpracowników, potwierdziły, że posiłki o niskim FII prowadzą do mniejszego wydzielania insuliny zarówno u zdrowych osób, jak i pacjentów z cukrzycą typu 2, bez wpływu na poziom glukozy.

Dotychczasowy indeks insulinowy został ustalony dla 120 produktów spożywczych (J. Bao i in. 2009). Do insulinogennych produktów, które wywołują znaczący wzrost insuliny przy niewielkim podwyższeniu poziomu glukozy we krwi, należą m.in. jogurt owocowy, lody, ziemniaki, galaretki, orzechy ziemne, batony czekoladowe, ryż gotowany, chipsy oraz popcorn. Metaanaliza A. Rietman i współpracowników wykazała, że białka posiadają właściwości insulinotropowe, czyli zwiększają wydzielanie insuliny. Dieta bogatobiałkowa trwająca dłużej niż 6 miesięcy (spożywanie białka w ilości przekraczającej 20% wartości energetycznej diety) może sprzyjać rozwojowi cukrzycy typu 2. Szczególną uwagę należy zwrócić na aminokwasy takie jak arginina, alanina i glutamina, które zwiększają wydzielanie insuliny o ponad 200%. Z kolei tłuszcz wpływa na wzrost wydzielania insuliny, jednak tylko w przypadku pojedynczego, wysokiego spożycia tego składnika odżywczego. Regularne nadmierne spożycie tłuszczu działa przeciwnie i hamuje produkcję insuliny. Tabela indeksu insulinowego i glikemicznego wybranych produktów spożywczych opracowana na podstawie badań S.H. Holta, J.C. Millera i P. Petocza (1997) oraz A. Jeznach-Steinhagen i współpracowników (2020).

Indeks insulinowy stanowi narzędzie wspomagające dietetyczne zarządzanie w zaburzeniach metabolicznych węglowodanowych, jednak jego zastosowanie pozostaje ograniczone z powodu niedostatecznej wiedzy. Dotychczas określono go jedynie dla niewielkiej grupy produktów spożywczych. Ponadto jego interpretacja jest trudna, ponieważ nie ustalono jeszcze, które wartości indeksu insulinowego są niskie, a które wysokie. Z tego powodu parametr ten nie jest praktycznie wykorzystywany. Wzrost stężenia insuliny w organizmie jest bezpośrednio związany ze wzrostem poziomu glukozy we krwi. W przypadku zaburzeń metabolicznych węglowodanowych wystarcza stosowanie się do zasad diety o niskim indeksie i ładunku glikemicznym, z uwzględnieniem faktu, że białko oraz duże ilości tłuszczu również stymulują wydzielanie insuliny.