Galaktozemia – źródło, objawy, wykrywanie, terapia, dieta

Galaktozemia stanowi grupę rzadko występujących, uwarunkowanych genetycznie zaburzeń metabolizmu węglowodanów, przekazywanych zgodnie z mechanizmem dziedziczenia autosomalnego recesywnego. Podłożem patofizjologicznym tego schorzenia jest wrodzona dysfunkcja lub całkowity brak aktywności jednego z trzech kluczowych enzymów katalizujących przemianę galaktozy do glukozy – co prowadzi do rozwoju obrazu klinicznego określanego mianem klasycznej galaktozemii, zgodnie z doniesieniami literatury medycznej (źródła: publikacja 1 oraz 3).

Podstawowym czynnikiem patogenicznym klasycznej odmiany galaktozemii jest wrodzony niedobór aktywności enzymatycznej **galaktozo-1-fosforanowej urydylilotransferazy (GALT)**, kluczowego katalizatora w szlaku Leloir, odpowiedzialnego za konwersję galaktozy do glukozy. Konsekwencją tego deficytu enzymatycznego jest progresywne gromadzenie się w organizmie nieprzetworzonej **galaktozy** oraz jej szkodliwych pochodnych metabolitycznych, w tym **galaktozo-1-fosforanu** (substratu reakcji katalizowanej przez GALT), **galaktitolu** (alkoholu cukrowego powstającego w drodze redukcji aldozy) oraz **kwasu galaktonowego** (produktu utleniania galaktozy). Nagromadzenie tych związków indukuje wielonarządowe uszkodzenia tkanek, zwłaszcza wątroby, nerek, mózgu i soczewki oka, co wynika z ich bezpośredniej toksyczności oraz zaburzeń osmotycznych w komórkach.

Pierwsze przejawy galaktozemii, wywołane spożyciem mleka matki lub preparatów mlekozastępczych zawierających laktozę, ujawniają się zazwyczaj między drugim a czwartym dniem życia noworodka. Zaburzenie polega na deficycie enzymatycznym, który uniemożliwia prawidłowy metabolizm galaktozy, prowadząc do nagromadzenia szkodliwych produktów przemiany materii. Konsekwencją tego procesu jest postępujące uszkadzanie narządów wewnętrznych, w tym wątroby (z towarzyszącą dysfunkcją detoksykacyjną), nerek (z ryzykiem niewydolności), soczewki oka (co może skutkować zaćmą wczesnodziecięcą) oraz centralnego układu nerwowego [3]. U niemowląt choroba objawia się znacznym spadkiem apetytu, nawracającymi epizodami wymiotów oraz zahamowaniem przyrostu masy ciała pomimo regularnego karmienia. Dodatkowo, w wyniku toksycznego działania metabolitów na hepatocyty, rozwija się żółtaczka o podłożu cholestatycznym, widoczna jako zażółcenie skóry oraz twardówek. Podczas badania fizykalnego stwierdza się często powiększenie obwodu brzucha spowodowane hepatosplenomegalią. W dalszej perspektywie czasowej, przy braku odpowiedniego leczenia, mogą wystąpić opóźnienia w rozwoju psychoruchowym, trwałe zmiany neurodegeneracyjne w obrębie mózgu, zaburzenia gęstości mineralnej kości (takie jak osteoporoza czy osteopenia) oraz przedwczesna niewydolność jajników u dziewczynek, co może prowadzić do niepłodności w późniejszym okresie życia [1, 3, 4].

Systematyczne badania przesiewowe realizowane w początkowym okresie życia malucha umożliwiają szybkie zdiagnozowanie schorzenia oraz niezwłoczne wdrożenie odpowiedniej terapii. Kluczowym elementem rozpoznawania klasycznej odmiany galaktozemii pozostaje udokumentowanie całkowitego braku bądź istotnie obniżonej aktywności enzymatycznej GALT (galaktozo-1-fosforan urydylotransferazy) w wysuszonej próbce krwi, co osiąga się poprzez zastosowanie specjalistycznej metody diagnostycznej opracowanej przez Beutlera oraz Baludę, odwołującej się do publikacji naukowych o numerach referencyjnych [2] oraz [4].

Podstawowym filarem terapii galaktozemii jest całkowite wyeliminowanie z jadłospisu galaktozy – monosacharydu stanowiącego składnik laktozy. Wdrożenie restrykcyjnej diety pozbawionej produktów mlecznych oraz ich pochodnych na najwcześniejszym etapie rozwoju schorzenia umożliwia regresję większości objawów klinicznych, z wyjątkiem trwałych deficytów neuropoznawczych, których odwrócenie pozostaje niemożliwe [1]. Systematyczne stosowanie żywienia bezlaktozowego znacząco obniża ryzyko zgonu spowodowanego sepsą wywołaną przez pałeczki okrągłe (*Escherichia coli*), których namnażanie się nasila pod wpływem akumulacji galaktozy-1-fosforanu. Ze względu na wysoką zawartość laktozy w mleku matki, galaktozemia stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do karmienia piersią – nawet pojedyncze ekspozycje mogą prowadzić do ostrych epizodów metabolicznych. W przypadku podejrzenia choroby niezbędne jest natychmiastowe przerwanie karmienia naturalnego i wprowadzenie specjalistycznych preparatów bezlaktozowych, których skład jest dostosowany do zapotrzebowania metabolicznego niemowląt z deficytem enzymatycznym.

Zarządzanie dietetyczne u pacjentów z rozpoznaną galaktozemią wymaga całkowitej eliminacji z jadłospisu produktów zawierających galaktozę oraz laktozę, które są naturalnie obecne w mleku ssaków. W okresie noworodkowym oraz we wczesnym dzieciństwie kluczowym elementem terapii jest zastąpienie mleka matki specjalistycznymi preparatami bezlaktozowymi, takimi jak hydrolizaty białkowe lub mieszanki na bazie soi. Laktoza, powszechnie określana mianem cukru mlecznego, stanowi podstawowy składnik mleka wszystkich gatunków ssaków, co sprawia, że jej unikanie w diecie wymaga szczególnej uwagi. Podczas rozszerzania diety dziecka konieczne jest wykluczenie wszystkich źródeł galaktozy, w tym mleka i jego przetworów (np. jogurtów, kefirów, śmietany, serów czy masła). Należy pamiętać, że galaktoza występuje również w wielu produktach roślinnych, co czyni jej całkowite wyeliminowanie z diety praktycznie niemożliwym. Według zaleceń specjalistów, w diecie ściśle bezgalaktozowej dopuszcza się spożycie do 125 mg wolnej galaktozy dziennie, pochodzącej głównie z owoców i warzyw. Artykuł przedstawia również listę produktów dozwolonych oraz zabronionych, a także wskazuje na konieczność suplementacji wapnia i witaminy D u pacjentów stosujących dietę eliminacyjną.