Ferrytyna – nadmiar i niedobór. Jak podwyższyć poziom ferrytyny?

Stan, w którym stężenie ferrytyny w surowicy krwi przekracza wartości referencyjne – tj. powyżej 200 mikrogramów na litr u kobiet oraz 400 mikrogramów na litr u mężczyzn – może świadczyć o różnorodnych zaburzeniach metabolicznych, stanach zapalnych lub chorobach genetycznych. Przyczyny hiperferrytynemii obejmują m.in. nadmierną suplementację preparatami żelaza, reakcje ostrej fazy w przebiegu infekcji bakteryjnych lub wirusowych (gdzie poziom może sięgać nawet 800 µg/l), a także choroby przewlekłe takie jak nadczynność tarczycy, przewlekła niewydolność nerek czy marskość wątroby (w tym alkoholowe uszkodzenie wątroby, gdzie wartości powyżej 1000 µg/l mogą towarzyszyć odstawieniu alkoholu). Dodatkowo, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, hemochromatoza pierwotna (dziedziczna) lub wtórna, funkcjonalny niedobór żelaza w przebiegu chorób przewlekłych (np. w zaostrzeniach procesów zapalnych) oraz niektóre terapie farmakologiczne wymagają różnicowania. Diagnoza hemochromatozy opiera się na jednoczesnym oznaczeniu podwyższonej ferrytyny i nasycenia transferyny, co wskazuje na genetyczną mutację białka regulującego metabolizm żelaza. Inne rzadkie jednostki to hemosyderoza (gromadzenie hemosyderyny w wątrobie i płucach, np. po częstych transfuzjach) oraz zespół hemofagocytarny – autoimmunologiczne zaburzenie z nadmierną aktywacją limfocytów T i komórek NK, prowadzące do przewlekłego stanu zapalnego i uszkodzenia tkanek. Zespół ten może mieć podłoże genetyczne, wrodzone lub nabyte, np. w przebiegu zakażeń wirusem Epstein-Barr, chorób autoimmunologicznych (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) lub nowotworów hematologicznych (chłoniaki).

Stan, w którym stwierdza się zbyt niskie stężenie ferrytyny, rozpoznaje się u płci żeńskiej przy wartości poniżej 10 mikrogramów na litr, natomiast u mężczyzn granica ta wynosi 20 µg/l. Zmniejszona ilość tego białka magazynującego żelazo zazwyczaj stanowi wskaźnik zaburzeń w metabolizmie żelaza, co często prowadzi do rozwoju niedokrwistości z niedoboru tego pierwiastka. Spadek poziomu ferrytyny jest również sygnałem ostrzegawczym, zapowiadającym wystąpienie anemii z niedoboru żelaza w perspektywie krótkoterminowej, dlatego też wymaga pogłębionej oceny diagnostycznej układu krwiotwórczego oraz gospodarki żelazem.

Z uwagi na to że ferrytyna jest białkiem, należy szczególną uwagę zwrócić na jakość i ilość kalorii oraz makroskładników w codziennej diecie.. Restrykcyjna dieta redukcyjna uboga w kalorie powoduje przekształcenie węglowodanów, tłuszczów i białek na energię zamiast wykorzystanie białka na regenerację i odbudowę organizmu.. Krwinki czerwone są wymieniane na nowe w ciągu 120 dni, dlatego na poprawę wyników morfologii oraz parametrów gospodarki żelazowej, w tym podwyższenie poziomu ferrytyny, potrzeba czasu.. Należy więc zwrócić uwagę na pełnowartościową dietę o znormalizowanej liczbie kalorii, adekwatnej do wieku i stanu pacjenta, bogatą w różnorodne źródła białka roślinnego (orzechy, strączki, kasze, warzywa) i zwierzęcego (mięsa białe i czerwone oraz ryby), ale także tłuszcze (zwierzęce i roślinne) i węglowodany pod postacią warzyw i owoców bogatych w witaminę C i beta karoten, które będą stanowić źródło energii dla organizmu.. Kluczem do podniesienia poziomu ferrytyny jest prawidłowa diagnostyka zaburzeń gospodarki żelazem.. W przypadku niskiego poziomu ferrytyny wynikającego z niedoboru żelaza uwarunkowanego zbyt małą ilością tego pierwiastka w diecie należy zwrócić uwagę na produkty bogate w żelazo.. Są to: produkty pochodzenia zwierzęcego zawierające żelazo hemowe, łatwiej przyswajalne jak: wątróbka wołowa i wieprzowa, czerwone mięsa głównie wołowe: rostbef, rozbratel, polędwica; produkty roślinne zawierające żelazo niehemowe, które wymagają dłuższego czasu przygotowania oraz obróbki termicznej jak: nasiona roślin strączkowych, kasze gryczana i jaglana, pieczywo żytnie na zakwasie, kiełki, koper ogrodowy, natka pietruszki, szpinak, suszone figi i morele, orzechy.. Poza żelazem za jego prawidłowy poziom odpowiadają witaminy: B 12 w wątrobie, nerkach oraz w mniejszej ilości w jajkach, nabiale rybach; kwas foliowy w strączkach oraz zielono liściastych warzywach (szpinak, natka pietruszki, endywia) oraz produkty będące jednocześnie dobrym źródłem witaminy C jak: brukselka, pomarańcze, kapusta włoska.. Poprawę przyswajania żelaza uzyskamy: łącząc potrawy bogate w żelazo zwłaszcza niehemowe (roślinne) z tymi bogatymi w witaminę C, która powoduje zwiększenie przyswajania żelaza poprzez zmianę stopnia utlenienia z III na II stopień; ograniczając spożycie kawy i mocnej herbaty lub wypijając je pomiędzy posiłkami; prawidłową technikę przygotowywania potraw z nasion roślin strączkowych poprzez: moczenie, kiełkowanie i gotowanie zwiększa się przyswajalność żelaza, a spada ilość błonnika a z nim kwasu fitynowego, który utrudnia wchłanianie żelaza.. Należy też zwrócić uwagę, że codzienna dieta nawet, jeśli jest wegetariańska nie jest niedoborowa w żelazo.. Dodatkowo wartościowym uzupełnieniem codziennej diety u osób z problemami z układem krwiotwórczym mogą okazać się napary z pokrzywy zwyczajnej oraz dodatek w diecie takich roślin jak: Ashwagandha (Withania somnifera), Maczużnik chiński (Cordyceps sinensis), Endywia (Cichorium endvia L), Chlorella, Bulwa yaconu, Kakaowiec (Theobroma cacao), Korzeń maca (Lepidium mesenii), Produkty pszczele – miód z aronii i pyłek pszczeli (pierzga), Spirulina, Algi.