Endometrioza – przyczyny, objawy, metody leczenia

Endometrioza, znana również jako gruczolistość zewnętrzna, to stan patologiczny charakteryzujący się obecnością komórek błony śluzowej macicy (endometrium) poza jej jamą. Te komórki, pomimo lokalizacji poza macicą, zachowują swoją aktywność. W wyniku cyklicznych zmian hormonalnych, zwłaszcza podczas kolejnych miesiączek, dochodzi do powstawania ognisk zapalnych w miejscach, gdzie te komórki się osadziły. Choroba ta najczęściej dotyczy otrzewnej oraz narządów płciowych, takich jak mięśnie macicy, jajowody i jajniki. Jednakże, endometrioza może również wpływać na inne narządy, w tym przewód pokarmowy (szczególnie odbytnicę), płuca czy nawet kości. Najczęściej diagnozowana jest u kobiet w wieku 25–35 lat, choć może wystąpić również u nastolatek i kobiet po menopauzie.

Mimo że dokładne mechanizmy powstawania endometriozy pozostają nieznane, istnieje kilka hipotez wyjaśniających rozwój zapalnych ognisk endometriotycznych. – Zgodnie z teorią Meyera, komórki endometrium trafiają do jamy otrzewnowej w wyniku procesu metaplazji. Do czynników mogących nasilać ten proces należą m.in. infekcje, starzenie się organizmu oraz zaburzenia hormonalne. – Teoria Levandera, znana również jako teoria indukcyjna, sugeruje, że komórki w jamie otrzewnej przekształcają się w komórki endometrium pod wpływem czynników biochemicznych lub immunologicznych. – Teoria Sampsona, często nazywana teorią wstecznej menstruacji lub regurgitacji, opiera się na założeniu, że komórki endometrium przedostają się do jamy otrzewnej przez jajowody, gdzie przyczepiają się do komórek otrzewnowych, ulegają implantacji i proliferacji, tworząc ogniska endometriotyczne. – Zgodnie z teorią Recklinghausena, komórki błony śluzowej macicy poza jej jamą są pozostałościami komórek embrionalnych. – Teoria endometriozy rozsianej zakłada, że komórki endometrium rozprzestrzeniają się po organizmie przez układ krwionośny i limfatyczny. – Teoria implantacji sugeruje, że komórki błony śluzowej macicy mogą być przenoszone podczas zabiegów chirurgicznych, takich jak cesarskie cięcie lub laparoskopia. Ponadto, istnieją poważne przesłanki, że endometrioza jest związana z zaburzeniami stężenia estrogenów i może mieć charakter dziedziczny.

Choroba ta przez wiele lat może przebiegać bez widocznych objawów, co utrudnia jej wczesne rozpoznanie. Pierwszym sygnałem, który może sugerować obecność endometriozy, są dolegliwości bólowe podczas stosunku płciowego, znane jako dyspareunia. Ból ten jest konsekwencją procesów zapalnych, które towarzyszą chorobie. Z czasem nasila się, a najczęściej lokalizuje się w okolicy spojenia łonowego, kości krzyżowej oraz miednicy. Stan zapalny wywołany przez komórki endometriotyczne prowadzi do uszkodzenia tkanek w obszarach, w których występują ogniska chorobowe. W wyniku tego dochodzi do bliznowacenia i powstawania zrostów, co dodatkowo nasila odczuwany dyskomfort. Typowym objawem endometriozy są również bolesne i obfite miesiączki. Krwawienie może przybierać postać pozaokresową, np. krwiomocz lub plamienie kontaktowe w przypadku endometriozy szyjki macicy. Do innych objawów należą: zaburzenia snu, ból podczas wypróżniania, torbiele narządów płciowych, dysbioza, nadmierne napięcie mięśni dna miednicy, trudności z oddawaniem moczu (np. częstomocz), oraz zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (np. biegunka, wzdęcia, zaparcia, problemy z trawieniem). Nieleczona endometrioza grozi poważnymi konsekwencjami. Po pierwsze, zwiększa ryzyko zmniejszenia płodności lub całkowitej niepłodności, utrudniając zajście w ciążę. Jest to zazwyczaj skutek nagromadzenia komórek endometrium, które zaburzają prawidłową drożność jajowodów. Po drugie, u kobiet z endometriozą częściej dochodzi do pogorszenia nastroju. Trwałe dolegliwości bólowe oraz utrudnione życie intymne i codzienne mogą negatywnie wpływać na jakość życia, w tym sferę zawodową. Ograniczona efektywność i pogorszenie samopoczucia mogą prowadzić do obniżenia kondycji psychicznej, w tym rozwoju depresji.

Rozpoznanie endometriozy opiera się głównie na badaniach obrazowych, które umożliwiają wykrycie skupisk komórkowych lub torbieli endometriotycznych poza jamą macicy. Do diagnozowania tej choroby wykorzystuje się m.in. laparoskopię, tomografię komputerową oraz przezbrzuszne lub dopochwowe badania ultrasonograficzne. Operacyjne usunięcie zmian endometriotycznych za pomocą laparoskopii lub laparotomii stanowi najskuteczniejszą metodę eliminacji zmian spowodowanych endometriozą. Niemniej jednak, interwencja chirurgiczna nie zapobiega powstawaniu nowych ognisk komórkowych, które wywołują procesy zapalne. Dlatego leczenie operacyjne skupia się głównie na usunięciu zrostów, co zmniejsza dolegliwości bólowe i przywraca prawidłową ruchomość narządów wewnętrznych. Ponadto laparoskopia jest zalecana w przypadkach, gdy stosowanie hormonoterapii jest niemożliwe, występują torbiele endometriotyczne, farmakoterapia jest nieskuteczna lub choroba obejmuje narządy wewnętrzne. Terapia endometriozy koncentruje się na łagodzeniu przewlekłego bólu. Stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) rzadko przynosi długotrwałą ulgę. Zamiast tego częściej stosuje się złożoną terapię estrogenowo-progestagenową. W farmakoterapii wykorzystuje się również inhibitory aromatazy, denogest, danazol oraz agonisty GnRH.

Fizjoterapia staje się coraz bardziej istotnym elementem w terapii endometriozy. Jej główne cele obejmują: – zmniejszenie dolegliwości bólowych, – regulację napięcia mięśniowego, – przyspieszenie procesów regeneracyjnych, – poprawę elastyczności blizn i zrostów, – optymalizację ukrwienia, odżywiania i natlenienia tkanek. W ramach terapii stosuje się m.in. techniki manualne, suchą igłoterapię, mobilizację bliznową, pinopresurę oraz uroginekologiczne zabiegi fizjoterapeutyczne. Dodatkowo, w procesie rehabilitacji uwzględniany jest medyczny trening zdrowotny, który koncentruje się na korekcji wzorców ruchowych, reedukacji posturalnej oraz gimnastyce oddechowej.