Czy pandemia rzeczywiście wpłynęła na nasze sposoby odżywiania?

Początek globalnej pandemii stanowił dla każdej osoby wyjątkowe, często trudne doświadczenie, które radykalnie przeobraziło dotychczasowy porządek dnia. Nagłe wprowadzenie restrykcji i konieczność adaptacji do zupełnie nowej rzeczywistości generowały znaczny stres psychiczny u szerokich kręgów społeczeństwa, zmuszonych do błyskawicznej reorganizacji swojego życia. Te nieoczekiwane okoliczności odcisnęły również wyraźne piętno na modelach żywieniowych obywateli i obywatelek Polski. Podczas gdy część populacji – z uwagi na pogarszającą się sytuację materialną – została zmuszona do rezygnacji z zakupu określonych artykułów spożywczych czy korzystania z usług gastronomicznych, inna grupa, dysponująca większymi zasobami finansowymi, miała możliwość wykorzystania okresu izolacji społecznej jako okazji do refleksji nad własnymi przyzwyczajeniami. Dla wielu osób był to moment, aby świadomie wprowadzić modyfikacje prowadzące do zdrowszego trybu życia. Najbardziej wiarygodne i kompleksowe dane na temat wpływu pandemii na sposoby odżywiania się Polaków dostarczają systematyczne badania naukowe oraz raporty społeczno-ekonomiczne realizowane w latach 2020–2021. Choć kryzys zdrowotny i gospodarczy przyniósł liczne wyzwania, niektóre analizy wskazują, że pomimo niekorzystnych warunków część społeczeństwa zdołała wypracować korzystniejsze wzorce żywieniowe, co może stanowić pozytywny aspekt tego trudnego okresu.

W okresie ograniczeń związanych z pandemią COVID-19, osoby przyjmujące świadome postawy żywieniowe częściej eliminowały z diety wysokoprzetworzone, kaloryczne przekąski, aby uniknąć podjadania wynikającego z monotonią lub stresem, co dodatkowo utrudniało utrzymanie równowagi energetycznej w warunkach ograniczonej aktywności fizycznej spowodowanej lockdownem. Z kolei gospodarstwa domowe o niższych dochodach mogły rezygnować z zakupu produktów niebędących podstawowymi artykułami spożywczymi głównie z powodu presji finansowej. W praktyce przejawiało się to zmniejszeniem zakupów słodyczy, chipsów czy innych przekąsek uważanych za luksusowe, jednak równocześnie dochodziło do sięgania po tańsze, ale mniej wartościowe odżywczo alternatywy, takie jak konserwy mięsne niskiej jakości, serki topione o wysokiej zawartości soli i tłuszczu czy gotowe dania instant. Badania zrealizowane na zlecenie firmy Upfield, specjalizującej się w produktach roślinnych, wykazały, że w tym okresie Polacy znacząco ograniczyli spożycie mięsa, jednocześnie zwiększając udział w diecie jego roślinnych substytutów. Z kolei zaledwie 9% ankietowanych zadeklarowało redukcję konsumpcji nabiału, co – jak sugerują Olcoń-Kubicka i współpracownicy w swojej publikacji – mogło wynikać zarówno z konieczności oszczędności, jak i z obaw o krótki termin przydatności tych produktów do spożycia, zwłaszcza w warunkach braku możliwości ich długotrwałego przechowywania bez dostępu do zamrażarki. Autorzy analizy cytują również wypowiedzi polskich konsumentów, którzy zwracali uwagę na dynamiczny wzrost cen podstawowych artykułów oraz postępującą inflację. Osoby starsze, mające doświadczenia z okresu gospodarki niedoboru w PRL, przyznawały, że instynktownie powracały do strategii zakupowych opartych na gromadzeniu dużych ilości tanich, ale mniej wartościowych produktów, co pozwalało na stworzenie zapasów na wypadek dalszych perturbacji rynkowych. Nie wszyscy jednak podzielali ten sposób myślenia – część respondentów krytykowała paniczne wykupy, uznając je za nieuzasadnione i dodatkowo destabilizujące łańcuchy dostaw, co tylko pogarszało ogólną sytuację.

Ograniczenia w swobodnym opuszczaniu domów spowodowały znaczący spadek częstotliwości odwiedzania lokali gastronomicznych, takich jak cukiernie czy bary szybkiej obsługi. W sytuacji, gdy pojawiała się ochota na dania tego typu, konieczność ich samodzielnego przygotowania stawała się nieunikniona. Coraz więcej osób zaczęło eksperymentować z kulinariami w domowym zaciszu, tworząc posiłki od podstaw. Chociaż szybko wprowadzono usługi dostawy bez bezpośredniego kontaktu z kurierem, to jednak własnoręcznie przygotowane alternatywy popularnych przekąsek okazały się bardziej ekonomiczne niż zamawianie ich z dostawą. Pandemia wymusiła na wielu osobach przejście na pracę zdalną, co z kolei przełożyło się na zwiększoną ilość wolnego czasu. Ten dodatkowy czas często był wykorzystywany na przygotowywanie zbilansowanych posiłków, aktywność fizyczną w warunkach domowych, a nawet na wypiek chleba od podstaw. Według wyników badania zrealizowanego na zlecenie przedsiębiorstwa Upfield, aż 14% ankietowanych stwierdziło, że proces gotowania wywiera na nich uspokajający wpływ, poprawiając ogólne samopoczucie. Co więcej, ponad jedna czwarta respondentów zadeklarowała, iż w trakcie pandemii nabyła nowe umiejętności kulinarne lub znacząco udoskonaliła te już posiadane.

Okres pandemii COVID-19, zwłaszcza wprowadzone restrykcje w postaci społecznego dystansu oraz izolacji, wywarł znaczący negatywny wpływ na osoby borykające się z zaburzeniami odżywiania. Według danych zebranych w Wielkiej Brytanii, aż 87 procent ankietowanych pacjentów zgłaszało nasilenie się objawów chorobowych. Do kluczowych czynników pogarszających stan zdrowia psychicznego zaliczono: ograniczenie interakcji społecznych z bliskimi, destabilizację dotychczasowej struktury dnia oraz chroniczny stres związany z niepewną sytuacją epidemiologiczną i ekonomiczną. Można domniemywać, iż podobne tendencje występowały wśród polskich pacjentów z rozpoznanymi zaburzeniami odżywiania, choć brak jest kompleksowych badań potwierdzających tę tezę. Warto również zaznaczyć, że w okresie lockdownu zaobserwowano istotny wzrost wydatków Polaków na produkty alkoholowe — szacunkowo o około 2,5 miliarda złotych w porównaniu do roku poprzedzającego wybuch pandemii. Analiza preferencji zakupowych wykazała, iż konsumenci częściej sięgali po alkohole wysokoprocentowe o wyższej cenie detalicznej, takie jak gin, tequila, rum czy whisky, co może świadczyć o poszukiwaniu alternatywnych metod radzenia sobie ze stresem.

Okres ograniczeń pandemicznych bywał przez niektórych postrzegany jako czas, w którym możliwe były jedynie dwa scenariusze zakończenia izolacji: albo z poprawioną kondycją fizyczną i zredukowaną masą ciała, albo z nadprogramowymi kilogramami oraz obniżoną sprawnością. Jak jednak rzeczywiście ukształtowała się sytuacja większości społeczeństwa? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Wyniki badań zrealizowanych przez naukowców z Poznańskiego Uniwersytetu Medycznego imienia Karola Marcinkowskiego wskazują, iż około trzydzieści procent ankietowanych przyznało się do zwiększenia masy ciała w tym okresie. Przyczyny takiego stanu rzeczy mogą być wielowymiarowe: od kompensacyjnego jedzenia jako reakcji na stres związany z niepewną sytuacją materialną, przez monotonię życia w czterech ścianach, aż po drastycznie zmniejszoną aktywność fizyczną. Niemniej jednak sama redukcja wagi nie stanowi wyłącznego kryterium oceny, czy przyjmowane nawyki żywieniowe są korzystne dla zdrowia. Respondenci badania, mimo wszystko, wykazyвали się świadomością własnych wyborów dietetycznych i potrafili ocenić, na ile są one zbilansowane i racjonalne. Znaczna grupa deklarowała, iż zwraca większą uwagę na jakość oraz ilość spożywanych produktów, a także podejmuje wysiłek, by utrzymać aktywność ruchową nawet w warunkach ograniczonej swobody poruszania się. Analiza danych dotyczących sprzedaży artykułów spożywczych sugeruje, że Polacy w tym czasie częściej sięgali po produkty uznane za zdrowsze, choć motywacja ta nie zawsze wynikała z troski o własne zdrowie, lecz była podyktowana koniecznością oszczędności finansowych. Pandemia niewątpliwie zrewolucjonizowała sposób, w jaki polscy konsumenci organizują i realizują zakupy żywnościowe, co przełożyło się na ogólną poprawę jakości odżywiania. Trudno jednak prognozować, czy te zmiany okażą się trwałe, skoro w wielu przypadkach nie były one efektem przemyślanej strategii prozdrowotnej, lecz raczej reakcją na wymuszone przez okoliczności ograniczenia — zarówno środowiskowe, jak i ekonomiczne.