Czy naprawdę posiadamy swobodę wyboru – czy jesteśmy wykonawcami czy widzami własnych działań?

Jedna z najbardziej dyskutowanych kwestii w dziedzinie biologii dotyczy problemu, czy ludzkie zachowania są determinowane przez czynniki genetyczne czy kształtowane przez doświadczenie, przy czym kluczowym aspektem jest porównanie roli biologii z wpływem kultury i środowiska. Specjaliści uważają, że większość zachowań ludzkich może zostać wyjaśniona na podstawie funkcjonowania mózgu, genetyki i procesów ewolucyjnych. Takie podejście budzi obawy, że przypisywanie zachowań wyłącznie biologii eliminuje możliwość przypisywania odpowiedzialności za działania innych.

Dzięki postępom w neurobiologii dysponujemy obecnie możliwością monitorowania aktywności mózgu w czasie rzeczywistym, co stanowi cenne narzędzie do badania zagadnienia wolnej woli. Benjamin Libet w latach 80. XX wieku przeprowadził pionierskie badania, które skupiły się na identyfikacji potencjału czynnościowego w korze mózgowej podczas podejmowania przez osoby decyzji o wykonaniu ruchu. Okazało się, że ten potencjał pojawia się około 0,5 sekundy przed świadomym uznaniem decyzji przez badanych. Wyniki te potwierdziły hipotezy filozoficzne, zgodnie z którymi świadomość pełni jedynie funkcję kontrolną, podczas gdy energia potrzebna do wykonania ruchu pochodzi z nieświadomości. Kolejne eksperymenty udowodniły, że na podstawie potencjałów bioelektrycznych w mózgu można przewidzieć ludzkie decyzje zanim zostaną one podjęte.

W określonych sytuacjach związanych z funkcjonowaniem mózgu, jednostki nie są w stanie w pełni kontrolować swoich działań. Pomimo że obecność takich warunków nie wyklucza istnienia wolnej woli, ich badanie, jak np. w wymienionych badaniach, przyczynia się do rozwoju modeli wyjaśniających, jak mózg generuje nasze doświadczenia związane z wolnością. Na przykład: osoby z zespołem Tourette i pokrewnymi zaburzeniami wykonują niechciane ruchy i dźwięki, tzw. tiki, mimo że preferowałyby ich uniknięcie. Tiki opisuje się jako półchciane lub „niezamierzone”, ponieważ nie są całkowicie niechciane: mogą być postrzegane jako chciana reakcja na niechciany poprzedni impuls. Tiki doświadczane są jako nieodparty popęd, który musi zostać zrealizowany. Osoby z zespołem Tourette czasami potrafią opóźnić wystąpienie tików, jednak to często prowadzi do ich późniejszej, bardziej intensywnej manifestacji. Utrzymywana kontrola (od kilku sekund do nawet godzin) jedynie opóźnia i nasila późniejszy wyraz tiku. W zespole obcej ręki kończyna chorego wykonuje celowe zachowania bez świadomego zamiaru. W efekcie, chora kończyna wydaje się posiadać „własną wolę”. Wrażenie kontroli nie powstaje w związku z jawnym wykonaniem zamierzonego ruchu, choć zachowane jest poczucie przynależności do ciała. Zjawisko to koresponduje z osłabieniem mechanizmu przedruchowego, wyrażającego się w czasie przez powstanie potencjału gotowościowego, rejestrowanego na skórze głowy setki milisekund przed jawnym wystąpieniem spontanicznego, chcianego ruchu. Korzystając z fMRI w celu badania czasowego wymiaru aktywacji sieci korowej związanej z chcianym ruchem u ludzi, obserwuje się sekwencyjny proces aktywacji „od poprzednika do następnika”, rozpoczynający się w tzw. dodatkowym polu ruchowym (SMA) na środkowej powierzchni płatu czołowego i rozszerzający się na pierwotną korę ruchową, a następnie do płatu ciemieniowego. Wrażenie kontroli wydaje się więc normalnie powstawać wraz z tą uporządkowaną sekwencyjną siecią aktywacji, obejmując przedruchowe ośrodki asocjacyjne wraz z pierwotną korą ruchową. W szczególności dodatkowy zespół ruchowy na środkowej powierzchni płatu czołowego zdaje się aktywować przed pierwotną korą ruchową, zapewne w związku z przedruchowym procesem przygotowawczym. W niedawnym badaniu na fMRI obce ruchy charakteryzowały się względnie izolowaną aktywacją pierwotnej kory ruchowej po stronie przeciwnej niż obca ręka, podczas gdy chcianym ruchom tej samej części ciała towarzyszyła aktywacja ruchowych ośrodków asocjacyjnych związanych z procesem przedruchowym. Standardowym wyjaśnieniem neurologicznym jest, że odczuwana wola zgłaszana przez mówiącą lewą półkulę nie koresponduje z działaniami podejmowanymi przez niemówiącą prawą półkulę, sugerując tym samym, że półkule te mogą mieć niezależne odczuwanie woli. Podobnie, jednym z najistotniejszych objawów schizofrenii jest złudzenie bycia kontrolowanym przez siłę zewnętrzną. Schizofrenicy czasem zgłaszają, że – mimo własnego działania w świecie – nie inicjują oni czy też nie chcą konkretnych akcji przez nich podejmowanych. Niekiedy jest to porównywane do bycia robotem kontrolowanym przez kogoś innego. Jakkolwiek mechanizmy neuronowe odpowiadające za schizofrenię nie są jeszcze jasne, istnieje wpływowa hipoteza, iż występuje awaria układów mózgowych związanych z porównywaniem rozkazów ruchowych i sygnałów zwrotnych z ciała (tzw. propriocepcją), prowadząc do towarzyszących jej halucynacji i złudzeń (braku) kontroli. Zagadnienie wolnej woli jest na tyle złożone, że nie da się jednoznacznie odpowiedzieć czy ją posiadamy. W pewnych stanach może być ona mocno zaburzona, jednak eksperyment Libeta jednoznacznie podkreśla fakt, że nawet jeżeli wolna wola istnieje, to jest to iluzja, a tak naprawdę patrzymy jedynie na swoje predefiniowane czyny.