Probiotyki – wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego i Europejskiego Towarzystwa Pediatrycznego

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia, probiotyki to żywe szczepy bakterii lub drożdży, których spożycie w odpowiednio dobranej dawce wywiera korzystny wpływ na organizm człowieka. Z roku na rok rośnie liczba badań naukowych potwierdzających ich potencjalne zastosowania, co sprawia, że społeczność medyczna oraz pacjenci pokładają w nich coraz większe nadzieje. Dla przykładu, w Stanach Zjednoczonych między rokiem 2007 a 2015 odnotowano czterokrotny wzrost liczby osób regularnie sięgających po preparaty probiotyczne. Z kolei w Polsce, jak wynika z analiz przeprowadzonych na potrzeby kampanii społeczno-edukacyjnej pod hasłem "Probiotyk – świadomy wybór", suplementy te stosuje ponad 50% społeczeństwa. W związku z dynamicznym rozwojem tej dziedziny warto przyjrzeć się aktualnym wytycznym, które syntetyzują dotychczasowe ustalenia naukowe. Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) w swoich najnowszych rekomendacjach podkreśla, iż w większości schorzeń przewodu pokarmowego nie ma wystarczających podstaw do rutynowego stosowania probiotyków. Co istotne, siła poszczególnych zaleceń AGA jest zróżnicowana – każda z nich uwzględnia dwa kluczowe kryteria: jakość dostępnych dowodów naukowych (ocenianą w czterostopniowej skali: od "bardzo niska" do "wysoka") oraz moc samej rekomendacji (warunkowa lub silna). Wysoka jakość dowodów oznacza duże prawdopodobieństwo osiągnięcia zamierzonego efektu terapeutycznego, podczas gdy rekomendacja warunkowa sugeruje konieczność indywidualnej analizy korzyści i ryzyka przed podjęciem decyzji.

Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) wydaje wytyczne dotyczące stosowania wyselekcjonowanych szczepów mikroorganizmów probiotycznych u niemowląt urodzonych przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży, charakteryzujących się obniżoną masą urodzeniową. Celem tej strategii profilaktycznej jest minimalizacja ryzyka rozwoju martwiczego zapalenia jelit (NEC) – poważnego schorzenia o wysokiej śmiertelności w grupie noworodków przedwczesnych. Optymalne efekty kliniczne uzyskuje się poprzez równoczesne podawanie przedstawicieli rodzajów *Lactobacillus* oraz *Bifidobacterium*, przy czym konkretne kombinacje obejmują: • *Lactobacillus rhamnosus* GG (szczep ATCC 53103) w połączeniu z *Bifidobacterium longum* podgatunek *infantis*; • *Lactobacillus casei* z *Bifidobacterium breve*; • *Lactobacillus acidophilus* z *Bifidobacterium longum* podgatunek *infantis*; • *Lactobacillus acidophilus* z *Bifidobacterium bifidum*; • *Lactobacillus rhamnosus* GG (szczep ATCC 53103) z *Bifidobacterium longum* Reuter (szczep ATCC BAA-999). Zalecenia te opierają się na syntetycznej analizie danych o umiarkowanym oraz wysokim poziomie wiarygodności, co potwierdza ich uzasadnienie naukowe i kliniczne.

Według najnowszych zaleceń Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (AGA), w przypadkach rozpoznanego u dzieci bakteryjnego zapalenia żołądka i jelit nie należy stosować suplementacji probiotycznej z powodu braku wystarczających dowodów na jej skuteczność. Z kolei u pacjentów po zabiegu proktokolektomii – polegającym na chirurgicznym usunięciu odbytnicy wraz z patologicznie zmienionymi odcinkami jelita – tworzy się tzw. zbiornik jelitowy, który pełni funkcję rezerwuaru zastępczego. Jeśli podczas operacji zachowano zwieracz odbytu, fragment jelita cienkiego zostaje zespolony z kanałem odbytu, umożliwiając fizjologiczną ewakuację treści jelitowej. W sytuacjach, gdy u pacjenta rozwinie się zapalenie zbiornika jelitowego (tzw. *pouchitis*), AGA sugeruje rozważenie terapii opartych na kombinacji ośmiu szczepów bakteryjnych: *Lactobacillus paracasei*, *Lactobacillus plantarum*, *Lactobacillus acidophilus*, *Lactobacillus delbrueckii* podgat. *bulgaricus*, *Bifidobacterium longum*, *Bifidobacterium breve*, *Bifidobacterium longum* podgat. *infantis* oraz *Streptococcus salivarius* podgat. *thermophilus*. Należy jednak podkreślić, że jakość dostępnych danych naukowych wspierających to zalecenie jest oceniana jako bardzo niska.

Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) sugeruje rozważenie suplementacji probiotykami u pacjentów dorosłych oraz dzieci poddawanych terapii antybiotykowej, jednak poziom pewności dowodów naukowych pozostaje ograniczony. Do potencjalnie korzystnych szczepów zalicza się: *Saccharomyces boulardii CNCM I-745*, kombinację *Lactobacillus acidophilus CL1285* z *Lactobacillus casei LBC80R*, a także preparaty zawierające *Lactobacillus acidophilus* w połączeniu z *Lactobacillus delbrueckii* podgat. *bulgaricus* oraz *Bifidobacterium bifidum* – czasem wzbogacone o *Streptococcus salivarius* podgat. *thermophilus*. Decyzja o włączeniu probiotyków powinna być indywidualna, uwzględniająca ryzyko zakażenia *Clostridioides difficile* (dawniej *Clostridium difficile*) związane z antybiotykoterapią. Z kolei Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) zaleca stosowanie *Lactobacillus rhamnosus GG* lub *Saccharomyces boulardii* w profilaktyce antybiotykozależnej biegunki u dzieci. Badania opublikowane w 2018 roku w czasopiśmie *„Cell“* (Suez *et al.*) wskazały, że probiotyki mogą opóźniać lub zakłócać spontaniczną odbudowę mikrobioty jelitowej po zakończeniu kuracji antybiotykowej, podczas gdy przeszczep kałowy okazał się skuteczniejszą metodą przywracania równowagi bakteryjnej. Ze względu na indywidualną zmienność reakcji organizmu oraz ograniczone dane, konieczna jest konsultacja z lekarzem – preferencyjnie gastroenterologiem – przed rozpoczęciem suplementacji.

Aktualne wytyczne europejskich organizacji medycznych nie popierają rutynowego stosowania preparatów probiotycznych w leczeniu kolek niemowlęcych. Wyjątkiem jest szczep *Lactobacillus reuteri* DSM 17938, którego skuteczność została zademonstrowana w ograniczonej liczbie badań klinicznych – jednakże siła dowodów pozostaje niewystarczająca do jednoznacznych zaleceń. Ewentualna suplementacja powinna obejmować dawkę 10⁸ jednostek kolonizujących (CFU) dziennie przez okres 21–30 dni. Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) podkreśla, że w przypadkach choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG) oraz zespołu jelita drażliwego (IBS) – zarówno u dzieci, jak i dorosłych – probiotyki mogą być rozważane wyłącznie w kontekście kontrolowanych badań naukowych. Dotychczasowe analizy wskazują na potencjalną korzyść niektórych szczepów w IBS, jednak ich wyniki opierają się na małych próbach badawczych o zróżnicowanej metodologii, co uniemożliwia sformułowanie spójnych rekomendacji. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z obniżoną odpornością, zespołem krótkiego jelita lub poddawanych terapii onkologicznej. Warto również pamiętać, że większość dostępnych probiotyków rejestrowana jest jako suplementy diety, co nie gwarantuje zgodności składu z deklaracją producenta – wyjątkiem są nieliczne preparaty zarejestrowane jako leki, dostępne na polskim rynku. Decyzję o suplementacji probiotykami zawsze należy skonsultować z lekarzem, gdyż efektywność terapii zależy od zgodności z wytycznymi opartymi na dowodach naukowych; w pozostałych przypadkach rezultaty mogą być nieprzewidywalne.